Σαν σήμερα, 11 Φεβρουαρίου 1959: Μονογράφεται στη Ζυρίχη από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή και τον Τούρκο Αντνάν Μεντερές η συμφωνία για την Κύπρο

Το ημερολόγιο έγραφε 11 Φεβρουαρίου 1959 όταν το χιονισμένο τοπίο της Ζυρίχης γινόταν το σκηνικό για μια από τις πιο κρίσιμες και αμφιλεγόμενες διπλωματικές πράξεις της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Στο ξενοδοχείο «Dolder», μέσα σε ένα κλίμα που συνδύαζε την ανακούφιση με την καχυποψία, ο Έλληνας πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής και ο Τούρκος ομόλογος του Αντνάν Μεντερές έβαζαν τις μονογραφές τους σε ένα κείμενο που θα άλλαζε οριστικά τον χάρτη της Ανατολικής Μεσογείου. Ήταν η στιγμή που γεννιόταν η Κυπριακή Δημοκρατία, μια γέννα που έγινε «με το ζόρι», μέσα από έναν διπλωματικό μαραθώνιο που προσπάθησε να τετραγωνίσει τον κύκλο, ικανοποιώντας τρεις διαφορετικές πρωτεύουσες και δύο αντιμαχόμενες κοινότητες πάνω σε ένα νησί που έβραζε από τον απελευθερωτικό αγώνα της ΕΟΚΑ.

Η πίεση της ιστορίας και το αδιέξοδο των όπλων

Για να κατανοήσει κανείς τη βαρύτητα εκείνης της ημέρας στη Ζυρίχη, πρέπει να ανατρέξει στο εκρηκτικό σκηνικό των μέσων της δεκαετίας του 1950. Η Κύπρος βρισκόταν υπό βρετανική κατοχή, με τους Ελληνοκύπριους να ζητούν επιτακτικά την «Ένωση» με την Ελλάδα και τους Τουρκοκύπριους, υποκινούμενους από την Άγκυρα, να αντιπροτείνουν τη «Διχοτόμηση» (Taksim). Η Μεγάλη Βρετανία, εφαρμόζοντας τη δοκιμασμένη πολιτική του «διαίρει και βασίλευε», είχε καταφέρει να μετατρέψει ένα αποικιακό ζήτημα σε μια επικίνδυνη ελληνοτουρκική διένεξη που απειλούσε τη συνοχή της νοτιοανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ. Ο ένοπλος αγώνας της ΕΟΚΑ είχε φέρει τους Βρετανούς σε δύσκολη θέση, αλλά ταυτόχρονα είχε οδηγήσει σε ένα αιματηρό αδιέξοδο. Η Αθήνα, πιεζόμενη από τη διεθνή απομόνωση και τον κίνδυνο ενός πολέμου με την Τουρκία, άρχισε να αναζητά μια λύση που θα απείχε από το ιδεατό της Ένωσης, αλλά θα εξασφάλιζε την αυτοδιάθεση.

Η Κύπρος ανακυρήσσεται σε ανεξάρτητη δημοκρατία

Ο διπλωματικός τοκετός στο ξενοδοχείο Dolder

Οι συνομιλίες στη Ζυρίχη ξεκίνησαν στις 5 Φεβρουαρίου και κράτησαν μόλις έξι ημέρες, ένας χρόνος ρεκόρ για ένα τόσο περίπλοκο ζήτημα. Οι πρωταγωνιστές του παρασκηνίου, οι υπουργοί Εξωτερικών Ευάγγελος Αβέρωφ και Φατίν Ζορλού, είχαν προετοιμάσει το έδαφος με μυστικές διαβουλεύσεις. Ο Καραμανλής και ο Μεντερές ήξεραν ότι καμία πλευρά δεν θα έφευγε από το τραπέζι πλήρως ικανοποιημένη. Το αποτέλεσμα ήταν ένας ιστορικός συμβιβασμός: η Κύπρος δεν θα ενώνονταν με την Ελλάδα, ούτε θα διχοτομούνταν. Θα γινόταν ένα ανεξάρτητο κράτος, αλλά με μια δομή τόσο περίπλοκη που πολλοί τη χαρακτήρισαν «συνταγματικό τέρας». Η συμφωνία προέβλεπε Έλληνα Πρόεδρο και Τούρκο Αντιπρόεδρο με δικαίωμα βέτο σε κρίσιμα ζητήματα, μια αναλογία 70-30 στη διοίκηση και τον στρατό, και το σημαντικότερο, την ανακήρυξη της Ελλάδας, της Τουρκίας και της Βρετανίας ως «Εγγυητριών Δυνάμεων» με δικαίωμα παρέμβασης.

Από τη Ζυρίχη στο Λονδίνο: Η οριστικοποίηση του πεπρωμένου

Αν η Ζυρίχη ήταν η σύλληψη, το Λονδίνο ήταν η επίσημη γέννηση. Στις 19 Φεβρουαρίου 1959, οι συμφωνίες υπογράφηκαν επίσημα στο Lancaster House από τους τρεις πρωθυπουργούς (συμπεριλαμβανομένου του Βρετανού Χάρολντ Μακμίλαν) και τους ηγέτες των δύο κοινοτήτων, τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο και τον Φαζίλ Κιουτσούκ. Ο Μακάριος υπέγραψε με βαριά καρδιά, νιώθοντας την πίεση της Αθήνας και το φόβο ότι μια άρνηση θα οδηγούσε σε ακόμη χειρότερες περιπέτειες. Η υποδοχή των συμφωνιών πίσω στην Ελλάδα και την Κύπρο ήταν ανάμικτη. Για την κυβέρνηση Καραμανλή, ήταν ένας θρίαμβος της λογικής που απέτρεπε την καταστροφή. Για την αντιπολίτευση και τους σκληροπυρηνικούς της Ένωσης, ήταν μια «προδοσία» των αγώνων και των θυσιών των Κυπρίων αγωνιστών.

VIRAL

Θρίλερ στη Κυψέλη: Φόβοι ότι η σορός στη βαλίτσα ενδέχεται να ανήκει στην 50χρονη Κινέζα μεταφράστρια που εξαφανίστηκε μυστηριωδώς από την Αρτέμιδα!

Σε ομηρία ένα ολόκληρο χωριό: Η σκοτεινή δράση του προέδρου κοινότητας, του αδερφού του και του πυροσβέστη με τους εμπρησμούς

Φως στο σκοτάδι: Το «μαύρο τετράδιο» του Μπάμπη Κούτσικου αποκάλυψε το κίνητρο πίσω από τη σφαγή στον βάλτο!

Οι συμφωνίες υπογράφηκαν επίσημα στις 19 Φεβρουαρίου

Μια κληρονομιά γεμάτη ερωτηματικά

Σήμερα, κοιτάζοντας πίσω σε εκείνη την 11η Φεβρουαρίου, η ιστορική αποτίμηση παραμένει διχασμένη. Οι συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου κατάφεραν να σταματήσουν την αιματοχυσία και να δημιουργήσουν ένα κράτος από το πουθενά, δίνοντας στους Κύπριους την ευκαιρία να πάρουν τις τύχες τους στα χέρια τους. Ωστόσο, οι «σπόροι» της διχόνοιας ήταν φυτεμένοι μέσα στο ίδιο το Σύνταγμα. Το δικαίωμα βέτο και η παρουσία ξένων στρατευμάτων δημιούργησαν ένα κράτος-όμηρο των γεωπολιτικών ισορροπιών. Οι συγκρούσεις του 1963 και η τραγωδία του 1974 έδειξαν ότι ο συμβιβασμός της Ζυρίχης ήταν περισσότερο μια ανακωχή παρά μια μόνιμη λύση. Η 11η Φεβρουαρίου 1959 παραμένει η μέρα που η διπλωματία νίκησε τον πόλεμο, αλλά ταυτόχρονα η μέρα που η Κύπρος εγκλωβίστηκε σε ένα πλαίσιο που την καταδιώκει μέχρι τις μέρες μας.