Η νύχτα που ο Άρης εισέβαλε στο Νιου Τζέρσεϊ: Σαν σήμερα (30/10/1938) ο Όρσον Γουέλς πείθει τους Αμερικάνους πως η Γη δέχεται επίθεση από Αρειανούς

Σαν σήμερα, στις 30 Οκτωβρίου 1938, η αμερικανική ραδιοφωνία γνώρισε την πιο διαβόητη και επεισοδιακή στιγμή της ιστορίας της. Ο μόλις 23 ετών, τότε, ιδιοφυής σκηνοθέτης και παραγωγός Όρσον Γουέλς (Orson Welles), μαζί με τον θίασό του Mercury Theatre on the Air, μετέδωσαν μια ραδιοφωνική προσαρμογή του κλασικού μυθιστορήματος επιστημονικής φαντασίας του Χ. Τζ. Γουέλς, «Ο Πόλεμος των Κόσμων» (The War of the Worlds). Η μετάδοση, που έγινε μέσω του δικτύου CBS, όχι μόνο εξασφάλισε στον Γουέλς τη φήμη που θα τον οδηγούσε στο Χόλιγουντ, αλλά προκάλεσε και έναν μαζικό πανικό σε ένα σημαντικό μέρος του αμερικανικού κοινού, το οποίο πείστηκε ότι η Γη δεχόταν πραγματική επίθεση από Αρειανούς.

Όταν οι ειδήσεις διέκοψαν τον χορό

Η εκπομπή, που είχε προγραμματιστεί ως επεισόδιο για την εβδομάδα του Χάλογουιν, ξεκίνησε ήρεμα με την παρουσίαση χορευτικής μουσικής. Αυτή η φαινομενική κανονικότητα ήταν η ιδιοφυής παγίδα του Γουέλς: οι ακροατές που άλλαξαν κανάλι, ή όσοι συντονίστηκαν αργά και έχασαν την αρχική ανακοίνωση ότι επρόκειτο για θεατρική δραματοποίηση, βρέθηκαν ξαφνικά μπροστά σε μια σειρά από «έκτακτα δελτία ειδήσεων» που διέκοπταν το πρόγραμμα.

Τα δελτία, γραμμένα και εκτελεσμένα με απόλυτο ρεαλισμό και δημοσιογραφική αυθεντικότητα, περιέγραφαν μια σειρά από ολοένα και πιο ανησυχητικά γεγονότα. Αρχικά, γινόταν λόγος για μυστηριώδεις εκρήξεις στον πλανήτη Άρη. Γρήγορα, όμως, η αφήγηση κλιμακώθηκε δραματικά. Υποτίθεται ότι διαστημόπλοια των Αρειανών συνετρίβησαν σε μια αγροτική περιοχή στο Γκρόβερς Μιλ του Νιου Τζέρσεϊ (Grovers Mill, New Jersey). Ακολούθησαν αναφορές από «αναπνέοντες» επί τόπου ρεπόρτερ, οι οποίοι περιέγραφαν με αυξανόμενο πανικό τη στιγμή που εξωγήινα όντα αναδύονταν από τους κρατήρες, εξοπλισμένα με «θερμικές ακτίνες» (heat rays) και «μαύρα νέφη δηλητηριώδους αερίου», σπέρνοντας τον θάνατο και την καταστροφή.

Η κορύφωση του φανταστικού ρεπορτάζ ήρθε όταν η εισβολή έφτασε στη Νέα Υόρκη και η φωνή του «ρεπόρτερ» κόπηκε απότομα, δίνοντας την εντύπωση ότι είχε πεθάνει κατά την επίθεση. Αυτή η τεχνική, που εκμεταλλεύτηκε την δύναμη του ήχου και την απουσία εικόνας του ραδιοφώνου, ήταν το κλειδί της επιτυχίας του Γουέλς και της επακόλουθης υστερίας.

VIRAL

10 μονάδες κάτω: Το σοκαριστικό αποτέλεσμα δημοσκόπησης που έφερε νευρική κρίση στη Νέα Δημοκρατία

Ποια είναι η Γιου Τινγκ: Είναι η 50χρονη επιχειρηματίας η νεκρή της βαλίτσας στην Κυψέλη; – Ο σύζυγος, η εξαφάνιση και τα 500.000 ευρώ

Χριστίνα Σούζη: «Έρχεται κόλαση 44 βαθμών – Δείτε πότε και πού θα ψηθεί η χώρα!»

Η μαζική υστερία και η αντίδραση

Αν και μεταγενέστερες έρευνες έδειξαν ότι η έκταση του πανικού υπερτονίστηκε από τον Τύπο –ο οποίος τότε βρισκόταν σε σκληρό ανταγωνισμό με το ραδιόφωνο και επεδίωκε τη δυσφήμισή του– δεν υπάρχει αμφιβολία ότι χιλιάδες Αμερικανοί πίστεψαν πραγματικά ότι η χώρα τους βρισκόταν υπό εξωγήινη εισβολή.

Οι αντιδράσεις ήταν ποικίλες και δραματικές:

• Τηλεφωνικά κέντρα: Οι τηλεφωνικές γραμμές της αστυνομίας, των εφημερίδων και των ραδιοφωνικών σταθμών μπλοκαρίστηκαν από πολίτες που αναζητούσαν πληροφορίες, επιβεβαίωση ή βοήθεια.
• Φυγή: Πολλοί κάτοικοι του Νιου Τζέρσεϊ και της Νέας Αγγλίας φόρτωσαν τα αυτοκίνητά τους και έφυγαν βιαστικά από τα σπίτια τους, φοβούμενοι την επίθεση με δηλητηριώδη αέρια. Αναφέρθηκαν περιπτώσεις όπου άνθρωποι έβγαιναν στους δρόμους με υγρά μαντήλια στα πρόσωπα, αυτοσχεδιάζοντας μάσκες αερίου.
• Προσευχή: Εκκλησίες σε όλη τη χώρα πλημμύρισαν από πιστούς που έτρεξαν να προσευχηθούν, θεωρώντας ότι είχε έρθει το τέλος του κόσμου.
• Υγεία: Αναφέρθηκαν κρούσματα σοκ, καρδιακών προσβολών και απόπειρες αυτοκτονίας (αν και ποτέ δεν επιβεβαιώθηκαν επίσημα θάνατοι).

Το περιστατικό υπήρξε μια σπάνια, πειραματική απόδειξη της απόλυτης δύναμης του μέσου (του ραδιοφώνου) σε μια εποχή όπου οι Αμερικανοί ήταν ήδη ευάλωτοι λόγω της Μεγάλης Ύφεσης και της αυξανόμενης έντασης στην Ευρώπη ενόψει του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η πίστη στις «ειδήσεις» που μεταδίδονταν με επίσημο τόνο ήταν απόλυτη.

Η αντιπαράθεση με τον Τύπο

Την επόμενη μέρα, ο Όρσον Γουέλς ξύπνησε ως ο πιο πολυσυζητημένος άνθρωπος στην Αμερική. Αν και αναγκάστηκε να απολογηθεί σε μια βιαστικά συγκαλούμενη συνέντευξη Τύπου, η αλήθεια είναι ότι η φρενίτιδα που δημιούργησαν οι εφημερίδες ήταν εν μέρει μια προσπάθεια να δυσφημήσουν το ραδιόφωνο, το οποίο είχε αρχίσει να αποσπά τεράστια διαφημιστικά έσοδα από τον έντυπο Τύπο κατά τη διάρκεια της Ύφεσης.

Παρόλα αυτά, το συμβάν είχε μακροπρόθεσμες συνέπειες στη δημοσιογραφική δεοντολογία και τη νομοθεσία. Η Ομοσπονδιακή Επιτροπή Επικοινωνιών (FCC) κλήθηκε να εξετάσει ρυθμιστικά μέτρα, ενώ το περιστατικό έμεινε στην ιστορία ως μια διδακτική ιστορία για τη δύναμη της τεχνικής της «ψεύτικης είδησης» (fake news), ακόμη και πριν την έλευση του διαδικτύου.

Η ραδιοφωνική εκπομπή του 1938 απέδειξε ότι, όταν η φαντασία μεταδίδεται με την αυθεντία της επικαιρότητας και σε ένα κλίμα κοινωνικής αβεβαιότητας, η πίστη υπερισχύει εύκολα της λογικής. Ο Όρσον Γουέλς, με μια απλή ραδιοφωνική προσαρμογή, αποκάλυψε το πόσο ευάλωτη μπορεί να είναι η μαζική ψυχολογία απέναντι στην αριστοτεχνική χειραγώγηση των μέσων.