Ιωάννης Καποδίστριας: Ποιοι πραγματικά διέταξαν τη δολοφονία του;

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Στα σχολικά βιβλία, η ιστορία της 27ης Σεπτεμβρίου του 1831 παρουσιάζεται συχνά με μια απλουστευμένη και βολική αφήγηση. Εκείνο το πρωινό, έξω από το ιστορικό εκκλησάκι του Αγίου Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο, ο πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδας, ο Ιωάννης Καποδίστριας, έπεφτε νεκρός από τα χτυπήματα των μελών της οικογένειας Μαυρομιχάλη. Η επίσημη εξήγηση αποδίδει το αποτρόπαιο έγκλημα σε λόγους οικογενειακής τιμής, σε μια τοπική βεντέτα και σε μια προσωπική σύγκρουση ανάμεσα σε έναν αυταρχικό ηγέτη και μια περήφανη οικογένεια της Μάνης.

Ωστόσο, ιστορικές αναλύσεις και σύγχρονες προσεγγίσεις καταδεικνύουν ότι αυτή αποτελεί μόλις τη μισή αλήθεια. Όπως συμβαίνει συνήθως στα μεγάλα ιστορικά γεγονότα, η μισή αλήθεια λειτουργεί ως το πιο επικίνδυνο ψέμα. Πίσω από το μαχαίρι και το πιστόλι των Μαυρομιχάλιδων κρυβόταν ένας σκοτεινός και πολυπλόκαμος ιστός συνωμοσίας, ένα αδίστακτο γεωπολιτικό παρασκήνιο που συνέδεε τις Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής, τις ξένες μυστικές υπηρεσίες, τους εγχώριους ολιγάρχες και τα επαχθή δάνεια που στόχευαν να κρατήσουν τη νεοσύστατη Ελλάδα αλυσοδεμένη.

Για να γίνει πλήρως αντιληπτό το γιατί ο Ιωάννης Καποδίστριας έπρεπε να εξοντωθεί, απαιτείται η κατανόηση του ποιος ήταν πραγματικά. Ο Καποδίστριας δεν ήταν ένας τυχαίος πολιτικός της εποχής του. Αποτελούσε έναν από τους κορυφαιους και πιο έμπειρους διπλωμάτες ολόκληρης της Ευρώπης, έχοντας διατελέσει Υπουργός Εξωτερικών της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Γνώριζε εκ των έσω τον τρόπο λειτουργίας των ευρωπαϊκών ανακτόρων και τα σκοτεινά διπλωματικά παιχνίδια της Αγγλίας και της Γαλλίας, καθώς καθόταν μαζί τους στο ίδιο τραπέζι των διαπραγματεύσεων για δεκαετίες.

Όταν πάτησε το πόδι του στην επαναστατημένη Ελλάδα το 1828, οι κυβερνήσεις της Αγγλίας και της Γαλλίας διέκριναν στο πρόσωπό του τον απόλυτο κίνδυνο: έναν ηγέτη αδιάφθορο, ο οποίος δεν μπορούσε ούτε να εξαγοραστεί, ούτε να χειραγωγηθεί, ούτε φυσικά να τεθεί υπό τον έλεγχό τους.

Η κατάσταση στην Ελλάδα και η σύγκρουση με τους ολιγάρχες

Ο Καποδίστριας παρέλαβε μια χώρα ερείπια. Το νεοσύστατο κράτος δεν διέθετε δημόσιο ταμείο, οργάνωση, σχολεία ή τακτικό στρατό, ενώ μαστιζόταν από τον εμφύλιο πόλεμο και την πειρατεία. Ωστόσο, η μεγαλύτερη εσωτερική απειλή προερχόταν από την εγχώρια άρχουσα τάξη.

Κατά τη διάρκεια της μακράς Τουρκοκρατίας, μια συγκεκριμένη κάστα Ελλήνων —οι κοτζαμπάσιδες και οι πλούσιοι καραβοκύρίδες— είχε συγκεντρώσει τεράστια εξουσία και πλούτο. Με την αποχώρηση των Οθωμανών, αυτοί οι τοπικοί άρχοντες δεν οραματίζονταν τη δημιουργία ενός δίκαιου, σύγχρονου ευρωπαϊκού κράτους βασισμένου σε νόμους. Αντιθέτως, επιθυμούσαν απλώς να πάρουν οι ίδιοι τη θέση των Τούρκων πασάδων, συνεχίζοντας να φορολογούν ασφυκτικά τον απλό λαό και να διατηρούν τα φεουδαρχικά τους προνόμια.

Ο Κυβερνήτης συγκρούστηκε μετωπικά μαζί τους:

• Κατήργησε την τοπική φεουδαρχία και εγκαθίδρυσε ισχυρή κεντρική διοίκηση.
• Ίδρυσε την Εθνική Χρηματιστική Τράπεζα και έκοψε εθνικό νόμισμα, τον Φίνικα.
• Προσέφερε την προσωπική του περιουσία ως εγγύηση για την εξασφάλιση τροφίμων στον πεινασμένο λαό.
• Μοίρασε γη στους ακτήμονες αγρότες και δημιούργησε σχολεία, πιστεύοντας ακράδαντα ότι ένας μορφωμένος λαός δεν μπορεί να υποταχθεί εύκολα.

Γεωπολιτικά συμφέροντα και το οικονομικό αδιέξοδο

Αυτές οι μεταρρυθμίσεις σήμαναν κήρυξη πολέμου για την εγχώρια ολιγαρχία. Ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, ως ο απόλυτος εκλεκτός της αγγλικής πολιτικής σκηνής, μαζί με τους προκρίτους, έβλεπαν την ισχύ και τα κέρδη τους να εξαφανίζονται. Η πολιτική τους γραμμή απαιτούσε μια Ελλάδα πλήρως εξαρτημένη από τα ξένα δάνεια. Ο Καποδίστριας, αντίθετα, αρνήθηκε να υπογράψει νέους επαχθείς όρους που θα υποθήκευαν το μέλλον της πατρίδας στους ξένους τραπεζίτες.

Παράλληλα, οι διπλωματικές του πιέσεις για την επέκταση των συνόρων του ελληνικού κράτους προκαλούσαν δυσφορία στην Αγγλία. Η βρετανική διπλωματία προτιμούσε τη δημιουργία ενός μικρού, εύθραυστου και απόλυτα ελεγχόμενου προτεκτοράτου. Η σύγκρουση είχε πλέον καταστεί αναπόφευκτη, με ένοπλες ανταρσίες να ξεσπούν στην Ύδρα και στη Μάνη, υποκινούμενες από ξένους πράκτορες και χρηματοδοτούμενες από σκοτεινά κέντρα.

Η κορύφωση της εσωτερικής υπονόμευσης εκδηλώθηκε το καλοκαίρι του 1831 στον Πόρο, όταν ο ναύαρχος Ανδρέας Μιαούλης, ενεργώντας για λογαριασμό των αντικυβερνητικών της Ύδρας, ανατίναξε την ελληνική ναυαρχίδα «Ελλάς» —το πιο σύγχρονο πλοίο του στόλου— προκειμένου να μην περάσει στα χέρια της νόμιμης κυβέρνησης, υπό το αδιάφορο βλέμμα των στόλων της Αγγλίας και της Γαλλίας.

Το έγκλημα στο Ναύπλιο και ο ρόλος της αστυνομίας

Οι εγκέφαλοι της συνωμοσίας, αποφασισμένοι να μην λερώσουν τα χέρια τους, αναζήτησαν εκτελεστές και τους βτόκισαν στο πρόσωπο της οικογένειας Μαυρομιχάλη. Ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης βρισκόταν φυλακισμένος επειδή η οικογένειά του αρνούνταν να αποδώσει φόρους στο κράτος και υποκινούσε εξεγέρσεις. Ξένοι πράκτορες και πολιτικοί κύκλοι έπεισαν τον αδελφό του, Κωνσταντίνο, και τον γιο του, Γεώργιο, ότι ο Κυβερνήτης αποτελούσε τύραννο και ότι η δολοφονία του θα τους χάριζε δόξα και ασυλία.

Το πιο σκοτεινό σημείο της υπόθεσης αφορά τη στάση των αρχών ασφαλείας. Παρότι οι δολοφόνοι βρίσκονταν υπό αστυνομική επιτήρηση, κυκλοφορούσαν οπλισμένοι. Ο διοικητής της φρουράς Ναυπλίου, Ιωάννης Καλέργης, και οι αστυνομικοί συνοδοί τους είχαν μυηθεί στο σχέδιο, διευκολύνοντας την κίνησή τους.

Το πρωινό της 27ης Σεπτεμβρίου 1831, ο Καποδίστριας αρνήθηκε να πνευματικά να υποχωρήσει παρά τις προειδοποιήσεις. Κατευθύνθηκε στην εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα με έναν μόνο σωματοφύλακα. Εκεί τον ανέμεναν οι δράστες μαζί με τους διεφθαρμένους αστυνομικούς. Ο Κωνσταντίνος Μαυρομιχάλης τον πυροβόλησε και ο Γεώργιος τον τραυμάτισε θανάσιμα με μαχαίρι, ενώ η αστυνομική συνοδεία κάλυπτε τη διαφυγή τους.

Το άσυλο και οι γεωπολιτικές συνέπειες

Η επακόλουθη εξέλιξη απέδειξε τους πραγματικούς υποκινητές: ο Γεώργιος Μαυρομιχάλης κατέφυγε απευθείας στη γαλλική πρεσβεία, όπου ο Γάλλος πρέσβης, Βαρώνος Ρουάν, του παρείχε άσυλο και αρνήθηκε την παράδοσή του, μέχρις ότου ο εξαγριωμένος λαός του Ναυπλίου περικύκλωσε το κτήριο απειλώντας να το κάψει.

Με τον θάνατο του Καποδίστρια, η Ελλάδα βυθίστηκε στην αναρχία, ανοίγοντας τον δρόμο για την επιβολή της απόλυτης μοναρχίας του Όθωνα και των Βαυαρών, συνοδευόμαστε από νέα εξοντωτικά δάνεια. Οι πολιτικοί αντίπαλοι του Κυβερνήτη επιβραβεύτηκαν με αξιώματα, αφήνοντας πίσω τους ένα ανεπανόρθωτο πλήγμα στη θεσμική και εθνική πορεία της χώρας.