Σαν σήμερα, 19 Φεβρουαρίου 1947: Αποφασίζεται από την κυβέρνηση η ίδρυση του στρατοπέδου πολιτικών κρατουμένων στη Μακρόνησο

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Η 19η Φεβρουαρίου του 1947 δεν ξημέρωσε ως μια απλή ημερομηνία στο καλεντάρι της ελληνικής τραγωδίας. Ήταν η στιγμή που η γραφειοκρατία του κράτους συνάντησε την αγριότητα του διχασμού, σφραγίζοντας τη μοίρα χιλιάδων ανθρώπων. Εκείνη την ημέρα, η κυβέρνηση του Δημητρίου Μαξίμου, υπό το βάρος ενός Εμφυλίου Πολέμου που είχε ήδη αρχίσει να καταπίνει τη χώρα, έλαβε την επίσημη απόφαση για την ίδρυση του στρατοπέδου πολιτικών κρατουμένων στη Μακρόνησο. Ένας άγονος, άνυδρος βράχος απέναντι από το Λαύριο, που μέχρι τότε γνώριζε μόνο τον ήχο των κυμάτων, προοριζόταν να γίνει το «εθνικό αναμορφωτήριο» της Ελλάδας, ένας τόπος όπου η λέξη «μετάνοια» θα αποκτούσε το πιο σκοτεινό και βίαιο περιεχόμενο της.

Το πολιτικό παρασκήνιο μιας μοιραίας απόφασης

Για να κατανοήσουμε το κλίμα της 19ης Φεβρουαρίου, πρέπει να δούμε την Αθήνα εκείνου του χειμώνα. Η Συμφωνία της Βάρκιζας ήταν πλέον ένα μακρινό, ξεθωριασμένο χαρτί και τα όπλα είχαν πάρει ξανά τον λόγο στα βουνά. Η κυβέρνηση Μαξίμου, μια «κυβέρνηση ευρείας συγκεντρώσεως», βρισκόταν υπό ασφυκτική πίεση. Ο Υπουργός Δημοσίας Τάξεως, Ναπολέων Ζέρβας, αναζητούσε μια δραστική λύση για να «καθαρίσει» τα μετόπισθεν από τους «υπόπτους» αριστερών φρονημάτων. Η ιδέα δεν ήταν απλώς ο εγκλεισμός, αλλά κάτι πολύ πιο φιλόδοξο και τρομακτικό: η εθνική αναβάπτιση.

Το σκεπτικό της απόφασης περιβαλλόταν από έναν μανδύα «παιδαγωγικής» πρόθεσης. Το κράτος ισχυριζόταν ότι στη Μακρόνησο οι «παραστρατημένοι» Έλληνες θα διδάσκονταν ξανά την αγάπη για την πατρίδα, μακριά από τις «κομμουνιστικές πλάνες». Στην πραγματικότητα, η απόφαση της 19ης Φεβρουαρίου έθετε τα θεμέλια για ένα πείραμα μαζικής ψυχολογικής και σωματικής βίας. Ο στόχος ήταν να σπάσει το ηθικό των στρατευμένων και των πολιτών που είχαν πάρει μέρος στην Αντίσταση ή πρόσκειντο στο ΕΑΜ, αναγκάζοντάς τους να υπογράψουν τις περιβόητες «δηλώσεις μετανοίας».

Ο αρχιτέκτονας Μπαϊρακτάρης και τα ειδικά τάγματα

Αμέσως μετά την κυβερνητική απόφαση, ο μηχανισμός τέθηκε σε λειτουργία με τρομακτική ταχύτητα. Ο συνταγματάρχης (και μετέπειτα στρατηγός) Παναγιώτης Μπαϊρακτάρης ανέλαβε το ρόλο του αρχιτέκτονα του στρατοπέδου. Η Μακρόνησος οργανώθηκε σε τρία Ειδικά Τάγματα Οπλιτών (Α’ ΕΤΟ, Β’ ΕΤΟ, Γ’ ΕΤΟ). Αρχικά, το στρατόπεδο προοριζόταν για τους στρατιώτες με «ύποπτα» κοινωνικά φρονήματα, ώστε να μην επηρεάζουν το υπόλοιπο στράτευμα που πολεμούσε στο μέτωπο. Πολύ σύντομα όμως, ο βράχος άνοιξε την αγκαλιά του και για πολίτες, γυναίκες, ακόμη και ανήλικους.

Η καθημερινότητα στη Μακρόνησο δεν έμοιαζε με τίποτα από όσα είχε γνωρίσει η Ελλάδα μέχρι τότε. Δεν ήταν ένα τυπικό στρατόπεδο συγκέντρωσης, αλλά ένα εργοστάσιο παραγωγής «εθνικοφρόνων». Οι κρατούμενοι υποχρεώνονταν σε άσκοπες και εξαντλητικές εργασίες, όπως η μεταφορά πετρών από τη μία άκρη του νησιού στην άλλη, κάτω από τον καυτό ήλιο ή το τσουχτερό κρύο. Η στέρηση νερού, η απομόνωση και το «σύρμα» έγιναν τα εργαλεία μιας μεθοδικής προσπάθειας να οδηγηθεί ο άνθρωπος στα όρια της παραφροσύνης, μέχρι να υπογράψει το χαρτί που θα τον αποκήρυσσε από το παρελθόν και τις ιδέες του.

Ο «νέος Παρθενώνας» και η προπαγάνδα της εποχής

Είναι συγκλονιστικό το πώς η επίσημη πολιτεία προσπάθησε να «ντύσει» τη φρίκη της Μακρονήσου με το ένδυμα του πολιτισμού. Στις εφημερίδες της εποχής και στους λόγους των πολιτικών, το νησί αποκαλούνταν συχνά «Νέος Παρθενώνας» ή «Γαλάζια Ακαδημία». Ισχυρίζονταν ότι εκεί επιτελούνταν ένα εθνικό θαύμα, όπου οι «προδότες» μεταμορφώνονταν σε «χρηστούς πολίτες». Η προπαγάνδα έφτανε στο σημείο να δείχνει φωτογραφίες κρατουμένων που έχτιζαν εκκλησίες ή συμμετείχαν σε θεατρικές παραστάσεις, αποσιωπώντας τις κραυγές από τις σκηνές των βασανιστηρίων και τις νυχτερινές εφόδους των Αλφαμιτών.

Αυτή η αντίφαση ανάμεσα στην ωραία εικόνα και την αιματηρή πραγματικότητα ήταν ο πυρήνας της στρατηγικής της Μακρονήσου. Η κυβέρνηση Μαξίμου και οι μετέπειτα κυβερνήσεις ήθελαν να δείξουν στους ξένους συμμάχους, και κυρίως στους Αμερικανούς που μόλις είχαν εξαγγείλει το Δόγμα Τρούμαν, ότι η Ελλάδα μπορούσε να «αναμορφώσει» το εσωτερικό της μέτωπο με επιστημονική ακρίβεια. Η Μακρόνησος ήταν το επιχείρημα της χώρας προς τη Δύση ότι ο κομμουνισμός μπορεί να ηττηθεί όχι μόνο στα βουνά, αλλά και μέσα στις συνειδήσεις των ανθρώπων.

Η κληρονομιά του τραύματος και η ιστορική μνήμη

Η Μακρόνησος δεν έκλεισε τις πύλες της με το τέλος του Εμφυλίου. Συνέχισε να λειτουργεί για χρόνια, αφήνοντας πίσω της μια γενιά ανθρώπων με σακατεμένα κορμιά και ραγισμένες ψυχές. Σπουδαίοι άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών, όπως ο Γιάννης Ρίτσος, ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Τάσος Λειβαδίτης και ο Μάνος Κατράκης, πέρασαν από εκείνον τον βράχο, μετατρέποντας το μαρτύριό τους σε τέχνη που θα συγκλόνιζε αργότερα την Ελλάδα.

Η απόφαση της 19ης Φεβρουαρίου 1947 παραμένει μια από τις πιο σκοτεινές σελίδες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, γιατί δεν αφορούσε μια στρατιωτική επιχείρηση, αλλά μια οργανωμένη κρατική απόπειρα ελέγχου της σκέψης. Σήμερα, η Μακρόνησος στέκει βουβή απέναντι από την Αττική, ως ένα μνημείο εθνικής ντροπής αλλά και απίστευτης ανθρώπινης αντοχής. Οι ερειπωμένοι στρατώνες και τα απομεινάρια των κτισμάτων που έχτισαν οι ίδιοι οι εξόριστοι με τα χέρια τους, θυμίζουν ότι ο διχασμός είναι μια πληγή που κλείνει δύσκολα, ειδικά όταν η πολιτεία αποφασίζει να τον θεσμοθετήσει σε έναν ξερόβραχο της θάλασσας.