Σκάνδαλο υποκλοπών: Όταν το κράτος ξέρει τα πάντα για σένα

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Ένα απλό γραπτό μήνυμα (SMS), μια τυπική απάντηση με ευχές για κάποια γιορτή, ένα φαινομενικά αθώο link και ξαφνικά… τίποτα δεν μένει κρυφό. Οποιοσδήποτε μπορεί να γνωρίζει τα πάντα για σένα: τι λες, τι γράφεις, τι σκέφτεσαι, ποιοι είναι οι φίλοι σου και ποιες οι επαφές σου. Αυτό που μέχρι πρότινος φάνταζε ως δυστοπικό σενάριο επιστημονικής φαντασίας ή υπόθεση κατασκοπευτικής ταινίας του Χόλιγουντ, αποδείχθηκε μια ζοφερή, καταγεγραμμένη πραγματικότητα στη σύγχρονη Ελλάδα. Από τις σκοτεινές παρακολουθήσεις της Εθνικής Υπηρεσίας Πληροφοριών (ΕΥΠ) μέχρι τη δράση του αδίστακτου λογισμικού Predator και την επακόλουθη, θεσμική επιχείρηση συγκάλυψης, το σκάνδαλο των υποκλοπών άφησε βαθιά τραύματα στο κράτος δικαίου, καθιστώντας τη χώρα διεθνές αρνητικό παράδειγμα.

Η «επόμενη μέρα» και η συγκέντρωση της απόλυτης εξουσίας

Το χρονικό αυτής της σκοτεινής υπόθεσης ξεκινάει ακριβώς την επομένη των εθνικών εκλογών του Ιουλίου του 2019. Η Νέα Δημοκρατία αναλαμβάνει τα ηνία της χώρας και οι πανηγυρισμοί δίνουν γρήγορα τη θέση τους στον σχεδιασμό της νέας διακυβέρνησης. Μέσα σε λίγες ώρες από την ορκωμοσία, στις 8 Ιουλίου 2019, εκδίδεται το πρώτο προεδρικό διάταγμα της νέας κυβέρνησης, το οποίο αλλάζει τα πάντα στον ευαίσθητο τομέα των μυστικών υπηρεσιών.

Η Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών (ΕΥΠ) αποσπάται από το αρμόδιο υπουργείο και τίθεται απευθείας υπό την εποπτεία του πρωθυπουργού, Κυριάκου Μητσοτάκη. Στην πράξη, η εποπτεία και ο έλεγχος μεταβιβάζονται στον ανιψιό και γενικό γραμματέα του πρωθυπουργού, Γρηγόρη Δημητριάδη. Παράλληλα, ως νέος διοικητής της ΕΥΠ διορίζεται ο Παναγιώτης Κοντολέων, στέλεχος εταιρείας security. Ο διορισμός αυτός, ωστόσο, σκοντάφτει σε νομικά εμπόδια, καθώς υπήρχαν σοβαρά ερωτηματικά γύρω από το πανεπιστημιακό του πτυχίο. Το πρόβλημα, όμως, λύνεται άμεσα με μια φωτογραφική τροπολογία, η οποία καταργεί την απαίτηση πτυχίου ανώτατης σχολής για τη θέση του διοικητή. Ο δρόμος ήταν πλέον ανοιχτός για τους βασικούς πρωταγωνιστές ενός δράματος που θα συγκλόνιζε συθέμελα το πολιτικό σύστημα.

Ο Θανάσης Κουκάκης και η αρχή του νήματος

Το πρώτο σοβαρό ρήγμα στο αφήγημα της «κανονικότητας» έρχεται μέσω της υπόθεσης του δημοσιογράφου Θανάση Κουκάκη. Ο γνωστός δημοσιογράφος, ερευνώντας πολύπλοκες τραπεζικές υποθέσεις, οικονομικά σκάνδαλα και κυκλώματα μαύρου χρήματος, αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι κάτι δεν πάει καλά με τις επικοινωνίες του. Παρατηρεί σοβαρά τεχνικά προβλήματα στο κινητό του τηλέφωνο και απευθύνεται στην Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών (ΑΔΑΕ), ζητώντας να μάθει αν τελικά παρακολουθείται.

Η αντίδραση του μηχανισμού είναι ακαριαία. Την ίδια ακριβώς μέρα που ο Κουκάκης καταθέτει το αίτημά του, η ΕΥΠ διακόπτει –εντελώς συμπτωματικά– την επίσημη παρακολούθησή του. Παράλληλα, μέσα από νομοσχέδιο σχετικό με την πανδημία, η κυβέρνηση περνάει μια αιφνιδιαστική τροπολογία: οι πολίτες χάνουν πλέον οριστικά το δικαίωμα να ενημερώνονται από την ΑΔΑΕ αν υπήρξαν στο παρελθόν θύματα παρακολουθήσεων για λόγους «εθνικής ασφάλειας».

Ο πρόεδρος της ΑΔΑΕ, Χρήστος Ράμος, ένας έμπειρος ανώτατος δικαστικός με μακρά πορεία στο Συμβούλιο της Επικρατείας, αντιδρά σθεναρά, βρισκόμενος έκτοτε στο επίκεντρο σφοδρών πολιτικών πιέσεων. Ωστόσο, για τον Θανάση Κουκάκη, η ιστορία δεν τελειώνει εκεί. Τον Ιουλίου του 2021, λαμβάνει ένα SMS που περιέχει έναν φαινομενικά αθώο σύνδεσμο. Με το που πατάει το link, το κινητό του μολύνεται από το διαβόητο κατασκοπευτικό λογισμικό Predator.

Το Predator, η Intellexa και το δίκτυο των «ghost» εταιρειών

Το Predator δεν είναι ένα απλό εργαλείο υποκλοπών. Πρόκειται για ένα πανίσχυρο spyware στρατιωτικού επιπέδου, το οποίο προσφέρει στον κάτοχό του απόλυτη, απεριόριστη πρόσβαση σε ολόκληρο το περιεχόμενο μιας συσκευής: μηνύματα σε Viber, Messenger και Telegram, φωτογραφίες, κωδικούς και αρχεία. Η απόκτησή του, βέβαια, κοστίζει μια περιουσία, με τις τιμές να αγγίζουν τα 8 εκατομμύρια ευρώ.

Πίσω από την εισαγωγή και τη διακίνηση του λογισμικού στην Ελλάδα βρίσκεται ο Tal Dilian, πρώην στέλεχος των ισραηλινών μυστικών υπηρεσιών. Μέσω της εταιρείας Intellexa και σε συνεργασία με εγχώρια πρόσωπα-κλειδιά, όπως ο Γιάννης Λαυράνος (κουμπάρος του Γρηγόρη Δημητριάδη) και ο Φλίξ Μπίτζιος, στήνεται ένα περίπλοκο δίκτυο εταιρειών (όπως η Crickel και η Intellexa Α.Ε.), οι οποίες συνδέονται με προμήθειες προς το ελληνικό δημόσιο και εικονικά τιμολόγια εκατομμυρίων.

Η λίστα των στόχων του Predator και των νόμιμων επισυνδέσεων της ΕΥΠ αποδεικνύεται εφιαλτικά μεγάλη. Στο «μάτι» του κοινού αυτού κέντρου παρακολουθήσεων δεν βρίσκονται μόνο πολιτικοί αντίπαλοι της κυβέρνησης, όπως ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ Νίκος Ανδρουλάκης, αλλά και κορυφαία στελέχη της ίδιας της κυβέρνησης (όπως ο Νίκος Δένδιας, ο Κωστής Χατζιδάκης και ο Αντώνης Σαμαράς), αρχηγοί των ενόπλων δυνάμεων, δημοσιογράφοι, εισαγγελείς, ακόμη και στελέχη της ίδιας της ΕΥΠ που θεωρούνταν «δύσκολα» ή μη αρεστά.

Το πολιτικό θρίλερ και η θεσμική καταιγίδα

Η αποκάλυψη της διπλής παρακολούθησης του Νίκου Ανδρουλάκη –τόσο από το Predator όσο και από την ΕΥΠ– πυροδοτεί πολιτικό σεισμό το καλοκαίρι του 2022. Ο διοικητής της ΕΥΠ, Παναγιώτης Κοντολέων, και ο γενικός γραμματέας του πρωθυπουργού, Γρηγόρης Δημητριάδης, αναγκάζονται σε παραίτηση. Ακολουθεί μια εξεταστική επιτροπή-παρωδία στη Βουλή, όπου το «απόρρητο» υψώνεται σαν αδιαπέραστο τείχος προστασίας για να μην αποκαλυφθούν οι πραγματικοί λόγοι των παρακολουθήσεων.

Την ίδια στιγμή, ευρωπαϊκοί θεσμοί, όπως η επιτροπή PEGA του Ευρωκοινοβουλίου, επισκέπτονται την Αθήνα για να ερευνήσουν τη σύνδεση της κυβέρνησης με το Predator. Το πόρισμά τους είναι καταπέλτης, κάνοντας λόγο για συστηματική κατασκοπεία εις βάρος δημοσιογράφων και πολιτικών. Ωστόσο, σε μια σειρά από «σατανικές συμπτώσεις», οι φάκελοι της ΕΥΠ για τις κρίσιμες παρακολουθήσεις καταστρέφονται, ενώ θεσμικοί παράγοντες, όπως ο Χρήστος Ράμος της ΑΔΑΕ, βρίσκονται διαρκώς απέναντι σε δικαστικά εμπόδια, προσπάθειες απαξίωσης και αλλαγές στη σύνθεση των ανεξάρτητων αρχών εν μέσω νυχτερινών συνεδριάσεων.

Η δικαιοσύνη στο εδώλιο της αμφισβήτησης

Η τελική φάση της υπόθεσης σημαδεύεται από την παρέμβαση της εισαγγελέως του Αρείου Πάγου, Γεωργίας Αδειλίνης, η οποία αφαιρεί την έρευνα από τους εισαγγελείς πρωτοδικών και την αναθέτει στον αντεισαγγελέα του Αρείου Πάγου, Αχιλλέα Ζήση. Το πόρισμα που εκδίδεται τελικά το καλοκαίρι του 2024 απαλλάσσει τις κρατικές υπηρεσίες από κάθε ευθύνη, αποφαίνοντας ότι δεν προκύπτει καμία απολύτως σύνδεση μεταξύ του κράτους και του Predator, παρά τις εκπληκτικές συμπτώσεις και τα κοινά θύματα. Οι μόνες διώξεις που ασκούνται αφορούν πλημμελήματα για ελάχιστα πρόσωπα-κλειδιά, αφήνοντας την αίσθηση ότι η δικαιοσύνη έκλεισε τα μάτια μπροστά σε ένα θεσμικό έγκλημα πρώτου μεγέθους.

Το σκάνδαλο των υποκλοπών δεν ήταν απλώς μια τεχνική αστοχία ή μια μεμονωμένη παρανομία. Ήταν η απόδειξη ότι στα έγκατα του σύγχρονου ελληνικού κράτους, η ισχύς των μηχανισμών επιτήρησης μπορεί να ξεπεράσει κάθε δημοκρατικό φίλτρο, αφήνοντας τους πολίτες ανυπεράσπιστους απέναντι στην απόλυτη διαφάνεια… των δικών τους μυστικών.