Χαρίλαος Τρικούπης: 150 χρόνια μετά την πρώτη του πρωθυπουργία το στίγμα του παραμένει ανεξίτηλο στην Ελλάδα

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Χαρίλαος Τρικούπης: Μια κορυφαία πολιτική φυσιογνωμία του 19ου αιώνα και ένας από τους πιο εξέχοντες πολιτικούς της νεότερης Ελλάδας. Έχοντας διατελέσει επτά φορές πρωθυπουργός, το όνομά του συνδέθηκε άρρηκτα με την προσπάθεια εκσυγχρονισμού της χώρας.

Γεννήθηκε στο Ναύπλιο στις 11 Ιουλίου 1832. Ήταν γιος του πολιτικού και ιστορικού Σπυρίδωνα Τρικούπη και της Αικατερίνης Μαυροκορδάτου, αδελφής του σημαντικού πολιτικού Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου. Τα πρώτα γράμματα τα διδάχθηκε στο Ναύπλιο, ενώ αργότερα φοίτησε στο Γυμνάσιο της Αθήνας. Μετά την ολοκλήρωση τριετών σπουδών στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, συνέχισε τις σπουδές του στο Παρίσι, όπου αναγορεύθηκε διδάκτορας Νομικής.

Από το 1853 έως το 1864 υπηρέτησε στο Διπλωματικό Σώμα, αρχικά στην Πρεσβεία του Λονδίνου, υπό την ηγεσία του πατέρα του. Κατά τη διαμονή του στη Μεγάλη Βρετανία, αποκόμισε πολύτιμες γνώσεις για το πολιτικό σύστημα της χώρας—γνώσεις που αποδείχθηκαν ανεκτίμητες όταν αποφάσισε να ασχοληθεί ενεργά με την πολιτική. Το 1863 ηγήθηκε της ελληνικής αντιπροσωπείας που διαπραγματεύθηκε την ένωση των Ιονίων Νήσων με την Ελλάδα, με τη σχετική συνθήκη να υπογράφεται στις 16 Μαρτίου 1864.

Το πολιτικό του ντεμπούτο έγινε το 1862, όταν εξελέγη πληρεξούσιος της ελληνικής παροικίας του Μάντσεστερ στη Συντακτική Συνέλευση. Το 1865 εξελέγη βουλευτής Μεσολογγίου υπό την αιγίδα του Αλέξανδρου Κουμουνδούρου. Όταν ο Κουμουνδούρος σχημάτισε κυβέρνηση στις 18 Δεκεμβρίου, εμπιστεύθηκε στον 33χρονο τότε Τρικούπη το Υπουργείο Εξωτερικών, σε μια εξαιρετικά δύσκολη συγκυρία λόγω της Κρητικής Επανάστασης.

Ο Τρικούπης, από τις πρώτες κιόλας ημέρες στο υπουργικό αξίωμα, εργάστηκε για να αποκαταστήσει το κύρος του κράτους απέναντι στους ξένους. Σε μια καινοτόμα κίνηση, αρνήθηκε να επισκεφθεί πρώτος τους ξένους πρεσβευτές στην Αθήνα, απαιτώντας να το πράξουν εκείνοι. Με τον τρόπο αυτό, καθιέρωσε μια εθιμοτυπία που ισχύει μέχρι σήμερα. Παρά το έργο του, η κυβέρνηση Κουμουνδούρου κατέρρευσε σύντομα λόγω των εξελίξεων στην Κρήτη.

Μετά την πτώση της κυβέρνησης, ο Τρικούπης αποφάσισε να μην συμμετάσχει σε άλλες κυβερνήσεις, εστιάζοντας στη δημιουργία ενός νέου πολιτικού σχηματισμού. Το κόμμα του, που ονομάστηκε «Πέμπτο Κόμμα», αποτέλεσε το πρώτο κόμμα αρχών στην πολιτική ιστορία της Ελλάδας, θέτοντας ως στόχο τον αστικό εκσυγχρονισμό της χώρας μέσω του δικομματισμού.

Το άρθρο που τον έφερε στην εξουσία, οι μεταρρυθμίσεις και η πτώχευση

Μετά την ήττα του στις εκλογές της 23ης Ιουνίου 1874 και τις ακρότητες της διακυβέρνησης του Δημητρίου Βούλγαρη, ο Χαρίλαος Τρικούπης δημοσιεύει το εμβληματικό άρθρο «Τις Πταίει;» στην εφημερίδα «Οι Καιροί» (29 Ιουνίου 1874). Στο άρθρο αυτό κατακεραυνώνει τις βασιλικές ραδιουργίες και κατηγορεί τον Γεώργιο Α’ για την αυθαίρετη άσκηση εξουσίας, παρακάμπτοντας το κοινοβούλιο και διορίζοντας υπουργούς από τη μειοψηφία. Παράλληλα, προτείνει στον βασιλιά να διορίζει ως πρωθυπουργό τον αρχηγό του πλειοψηφούντος κόμματος με την υποστήριξη της Βουλής, θεμελιώνοντας έτσι την «αρχή της δεδηλωμένης», η οποία καθιερώνεται επίσημα ένα χρόνο αργότερα και αποκτά συνταγματική ισχύ το 1927.

Το άρθρο προκαλεί έντονες αντιδράσεις, με αποτέλεσμα ο Τρικούπης να προφυλακιστεί για ένα 24ωρο. Ωστόσο, αυτή η εξέλιξη τον καθιερώνει στο πολιτικό προσκήνιο. Στις 27 Απριλίου 1875, αναλαμβάνει για πρώτη φορά την πρωθυπουργία. Κατά τη διάρκεια των επόμενων δύο δεκαετιών, ο Χαρίλαος Τρικούπης κυριαρχεί στο πολιτικό σκηνικό, εκφράζοντας τα συμφέροντα της ανερχόμενης αστικής τάξης. Στην αρχή, κύριος αντίπαλός του είναι ο μέντοράς του, Αλέξανδρος Κουμουνδούρος, και αργότερα ο λαϊκιστής Θεόδωρος Δηλιγιάννης, που εκπροσωπεί τα παραδοσιακά πολιτικά συμφέροντα.

Ο Τρικούπης παραμένει πρωθυπουργός για περίπου 11 χρόνια συνολικά, καθιστώντας τον έναν από τους μακροβιότερους πρωθυπουργούς της χώρας. Εφαρμόζει ένα φιλόδοξο μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα που περιλαμβάνει εκσυγχρονισμό στη γεωργία, τη φορολογία και την άμυνα, ενώ προωθεί μεγάλα έργα υποδομής, όπως τη δημιουργία σιδηροδρομικού δικτύου και τη διάνοιξη της Διώρυγας της Κορίνθου. Μάλιστα, οραματίζεται ακόμη και τη ζεύξη Ρίου-Αντιρρίου, ένα έργο που ολοκληρώθηκε τελικά το 2004.

Ωστόσο, το φιλόδοξο όραμά του οδηγεί τη χώρα σε οικονομική κατάρρευση. Οι βαρείς φόροι που επιβάλλει προκαλούν έντονη λαϊκή δυσαρέσκεια, με τον Τύπο να τον αποκαλεί «Φορομπήκτη» και «Πετρέλαιο». Το 1893, η Ελλάδα αδυνατεί να εξυπηρετήσει τα δυσβάστακτα χρέη της, και ο Τρικούπης συνοψίζει την κατάσταση με τη διάσημη φράση του: «Δυστυχώς επτωχεύσαμεν». Τα επόμενα χρόνια, η χώρα περνά υπό Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο, με αρνητικές επιπτώσεις που διαρκούν μέχρι την ένταξή της στην ΕΟΚ.

Στις εκλογές της 16ης Απριλίου 1895, το κόμμα του υφίσταται συντριβή, και ο ίδιος αποτυγχάνει να εκλεγεί βουλευτής στο Μεσολόγγι, χάνοντας την έδρα του για μόλις τέσσερις ψήφους από τον άγνωστο Γουλιμή. Πικραμένος, αποχωρεί από την πολιτική με τη φράση «Ανθ’ ημών, Γουλιμής… Καληνύχτα σας!». Στη συνέχεια, αναχωρεί για την Ευρώπη, όπου παραμένει για κάποιο διάστημα μακριά από τα πολιτικά δρώμενα.

Όμως, στις 17 Μαρτίου 1896, εκλέγεται σχεδόν παμψηφεί στις αναπληρωματικές εκλογές της επαρχίας Βάλτου, χωρίς ο ίδιος να το γνωρίζει. Πέντε ημέρες αργότερα, η είδηση της σοβαρής ασθένειάς του στις Κάννες συγκλονίζει την Αθήνα. Ο Χαρίλαος Τρικούπης αφήνει την τελευταία του πνοή στις 30 Μαρτίου 1896, ενώ η ελληνική πρωτεύουσα φιλοξενεί τους πρώτους Ολυμπιακούς Αγώνες. Η σορός του φτάνει στον Πειραιά στις 9 Απριλίου και εκτίθεται σε λαϊκό προσκύνημα. Σύμφωνα με την επιθυμία του, ενταφιάζεται χωρίς επισημότητες στον οικογενειακό τάφο των Τρικούπηδων στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών.