Το Κίνημα του Ναυτικού: Όταν το Πολεμικό Ναυτικό πλήγωσε την Χούντα εξευτελίζοντας το καθεστώς σε όλο τον κόσμο

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Η συνωμοτική προσπάθεια μιας ομάδας αξιωματικών του Πολεμικού Ναυτικού για την ανατροπή της Χούντας των Συνταγματαρχών και την αποκατάσταση της Δημοκρατίας στην Ελλάδα αποτελεί μία από τις πιο τολμηρές, αν και ατελέσφορες, αντιστασιακές ενέργειες της περιόδου. Το Κίνημα του Ναυτικού, που προετοιμαζόταν από το 1969, δεν κατάφερε να εκδηλωθεί καθώς προδόθηκε στις 22 Μαΐου 1973, οδηγώντας σε μαζικές συλλήψεις και βασανισμούς.

Το Πολεμικό Ναυτικό, με παράδοση φιλελεύθερων αξιών, είχε διακριθεί για τη μη συμμετοχή του στο πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967. Αυτό φάνηκε ξεκάθαρα από την παραίτηση του αρχηγού του, Κωνσταντίνου Εγκολφόπουλου, αμέσως μετά την επικράτηση της δικτατορίας. Η πρώτη οργανωμένη αντίδραση του Ναυτικού απέναντι στη Χούντα εμφανίστηκε με το αποτυχημένο κίνημα του βασιλιά Κωνσταντίνου στις 13 Δεκεμβρίου 1967, όπου ο Στόλος εξήλθε στο Αιγαίο σε ένδειξη υποστήριξης.

Αμέσως μετά, στελέχη του Ναυτικού, όπως οι Πλωτάρχες Παππάς, Σέκερης και Μάλιαρης, ξεκίνησαν να δημιουργούν έναν συνωμοτικό πυρήνα εντός του στρατεύματος. Στόχος τους ήταν η ανατροπή της δικτατορίας και η αποκατάσταση της Δημοκρατίας. Από τις αρχές του 1969, ο μικρός αυτός πυρήνας άρχισε να μεγαλώνει, καθώς νέα στελέχη μυούνταν στο Κίνημα και έδιναν όρκο για την αποστολή τους.

Διάφορα φιλόδοξα σχέδια εκπονήθηκαν, όπως η απαγωγή του Παπαδόπουλου κατά τη διάρκεια της άσκησης του Στόλου «Θρίαμβος» τον Αύγουστο του 1969, αλλά και η κατάληψη στρατηγικών σημείων όπως η Κρήτη, η Μήλος και άλλα νησιά. Τα σχέδια περιλάμβαναν τη δημιουργία κυβέρνησης με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή και την επιστροφή του βασιλιά Κωνσταντίνου. Παρ’ όλα αυτά, κανένα από τα σχέδια δεν υλοποιήθηκε.

Μέχρι το 1973, οι συνωμότες είχαν ενισχυθεί σημαντικά, ενώ επιλεγμένα μέλη του Κινήματος είχαν καταλάβει καίριες θέσεις στο Πολεμικό Ναυτικό. Οι Παππάς, Παπαδόγκωνας, Μάλλιαρης, Γκιόγκεζας και Κουσουρής ήταν διοικητές μεγάλων αντιτορπιλικών, έχοντας μυήσει και ανώτερα στελέχη κάθε πλοίου, ώστε να είναι έτοιμοι να εξεγερθούν ανά πάσα στιγμή. Στο Κίνημα συμμετείχαν επίσης αξιωματικοί του Στρατού και της Αεροπορίας, πολίτες από αντιστασιακές οργανώσεις, ακόμα και απόστρατοι, όπως ο Βαρδής Βαρδινογιάννης, που δεσμεύτηκε να προμηθεύσει καύσιμα μέσω της οικογενειακής του επιχείρησης.

Μετά την εξέγερση της Νομικής τον Φεβρουάριο του 1973, οι κινηματίες ένιωσαν την αυξανόμενη λαϊκή επιθυμία για δράση και αποφάσισαν να κινηθούν. Ενημέρωσαν τον Ευάγγελο Αβέρωφ, ο οποίος μετέφερε το μήνυμα στον Κωνσταντίνο Καραμανλή και τον βασιλιά Κωνσταντίνο. Το σχέδιο προέβλεπε τον αποκλεισμό του Πειραιά και άλλων μεγάλων λιμανιών, καθώς και την κατάληψη της Σύρου, που θα λειτουργούσε ως στρατηγική βάση. Εκεί, σχεδιαζόταν να εγκατασταθεί ο απόστρατος ταγματάρχης Σπύρος Μουστακλής ως επικεφαλής της Σχολής Εφέδρων Αξιωματικών. Εφόσον επικρατούσαν, θα καλούσαν πολιτικούς από όλα τα κόμματα για να σχηματίσουν κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας.

Παρά το θάρρος και την οργάνωσή τους, το Κίνημα δεν κατάφερε να εκδηλωθεί, σημαδεύοντας ωστόσο την αντίσταση του Πολεμικού Ναυτικού ως μία από τις σημαντικότερες πράξεις αμφισβήτησης της δικτατορίας.

Ο ορισμός της ημερομηνίας και η σημασία του Κινήματος του Ναυτικού

Η ημερομηνία για την εκδήλωση του Κινήματος του Ναυτικού ορίστηκε η 22α Μαΐου, καθώς εκείνη την ημέρα μοίρα νατοϊκών πλοίων θα έπλεε στο Αιγαίο. Ωστόσο, υπήρξαν αντιρρήσεις από τους Παππά, Σέκερη και Παπαθανασίου, οι οποίοι πρότειναν την 18η Μαΐου, όταν τρία αντιτορπιλικά θα απέπλεαν για προγραμματισμένες ασκήσεις, συνοδευόμενα από σχεδόν όλη τη δύναμη των Πεζοναυτών. Η ιδέα τους ήταν να περικυκλώσουν τα πλοία με τους πεζοναύτες, ώστε να τους πάρουν με το μέρος τους ή να τους χρησιμοποιήσουν ως ομήρους για να εκβιάσουν τη Χούντα. Παρά το στρατηγικό ενδιαφέρον της πρότασης, τελικά απορρίφθηκε.

Την παραμονή της εκδήλωσης, οι μυημένοι αξιωματικοί υποψιάστηκαν ότι το σχέδιό τους είχε διαρρεύσει στη Χούντα και αποφάσισαν να αναβάλουν την ενέργεια. Το βράδυ της 22ας Μαΐου, στρατιωτικές δυνάμεις υπό την ηγεσία του αρχηγού Ενόπλων Δυνάμεων, στρατηγού Οδυσσέα Αγγελή, περικύκλωσαν τον Ναύσταθμο. Από το πρωί της 23ης Μαΐου ξεκίνησαν συλλήψεις, ανακρίσεις και βασανισμοί. Η απουσία ενός κεντρικού ηγέτη στο Κίνημα ήταν φανερή, ειδικά όταν επρόκειτο για ομάδα στρατιωτικών.

Η Χούντα, σε ανακοίνωσή της, χαρακτήρισε το Κίνημα ως «οπερέτα ναυτικών κινήσεων ολίγων αποστράτων αξιωματικών», αποκρύπτοντας το πραγματικό του μέγεθος, το οποίο γνώριζε πολύ καλά. Ένας από τους πιο ηρωικούς πρωταγωνιστές αναδείχθηκε ο απόστρατος ταγματάρχης Σπύρος Μουστακλής, ο οποίος υπέστη απάνθρωπα βασανιστήρια στα μπουντρούμια του ΕΑΤ-ΕΣΑ για 47 ημέρες, με αποτέλεσμα να μείνει ανάπηρος.

Στις 25 Μαΐου 1973, το πολεμικό πλοίο «Βέλος», υπό τη διοίκηση του Νίκου Παππά, ενός εκ των πρωτεργατών του Κινήματος, αποχώρησε από άσκηση του ΝΑΤΟ στα ανοιχτά της Σαρδηνίας και κατέπλευσε στο Φιουμιτσίνο της Ιταλίας. Εκεί, ο κυβερνήτης και το πλήρωμα ζήτησαν πολιτικό άσυλο, δίνοντας διεθνή διάσταση στην αντίσταση κατά της Δικτατορίας και αποδεικνύοντας ότι η αντίθεση στο καθεστώς υπήρχε ακόμη και εντός των Ενόπλων Δυνάμεων.

Συνολικά, 79 άτομα συνελήφθησαν για τη συμμετοχή τους στο Κίνημα του Ναυτικού. Από αυτούς, 63 ανήκαν στο Ναυτικό (60 εν ενεργεία και τρεις απόστρατοι), πέντε στον Στρατό (τρεις απόστρατοι και δύο εν ενεργεία), πέντε στην Αεροπορία (εν ενεργεία) και έξι ήταν ιδιώτες. Όλοι αφέθηκαν ελεύθεροι μέχρι τις 27 Αυγούστου 1973 και κανείς δεν οδηγήθηκε σε δίκη, καθώς τους δόθηκε αμνηστία. Η Χούντα απέφυγε να συγκρουστεί ανοιχτά με έναν ολόκληρο κλάδο των Ενόπλων Δυνάμεων.

Παρά την οργανωτική αποτυχία, το Κίνημα του Ναυτικού πέτυχε πολιτικά. Φανέρωσε τη ρήξη εντός του στρατεύματος και έδειξε πως το καθεστώς των Απριλιανών κλυδωνιζόταν. Στη συνέχεια, το καθεστώς Παπαδόπουλου επιχείρησε να υιοθετήσει ένα πιο «φιλελεύθερο» προφίλ, το οποίο, όμως, κατέρρευσε μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου και την ανατροπή του από τους σκληροπυρηνικούς του Ιωαννίδη.