Σαν σήμερα, Οκτώβριος 1820: Η δραματική στροφή που άλλαξε την ιστορία – Όταν ο Υψηλάντης έκρινε τη μοίρα της Επανάστασης

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Η 20ή Οκτωβρίου 1820 σηματοδοτεί την κλιμάκωση των αποφάσεων που ελήφθησαν στις μυστικές συσκέψεις της Φιλικής Εταιρείας. Μπροστά στον φόβο της αποκάλυψης και με τον χρόνο να πιέζει ασφυκτικά, ο Αλέξανδρος Υψηλάντης και οι «Φιλικοί» οριστικοποιούν τη ριψοκίνδυνη κίνηση: η πρώτη φλόγα του Αγώνα θα άναβε χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τον Μοριά, στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες.

Ο δρόμος προς την Ελληνική Επανάσταση του 1821 δεν ήταν ευθύγραμμος. Ήταν γεμάτος μυστικές συσκέψεις, αντιγνωμίες και ριψοκίνδυνα διλήμματα. Ο Οκτώβριος του 1820 ήταν ένας μήνας-σταθμός, καθώς η Φιλική Εταιρεία, με επικεφαλής τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, βρέθηκε μπροστά στην τελική απόφαση για τον τόπο και τον χρόνο της εξέγερσης. Η ημερομηνία «20 Οκτωβρίου» αντικατοπτρίζει την ολοκλήρωση της δραματικής στροφής από το αρχικό σχέδιο.

Η σύσκεψη του Ισμαηλίου: Το δίλημμα του αρχηγού

Ο Υψηλάντης είχε αναλάβει την αρχηγία της Φιλικής Εταιρείας τον Απρίλιο του 1820, φέρνοντας στον Αγώνα το κύρος του υποστράτηγου του ρωσικού στρατού και γόνου φαναριώτικης οικογένειας. Το αρχικό «Σχέδιον Γενικόν», που είχε εκπονηθεί με τη συμβολή του Παπαφλέσσα, όριζε ως κέντρο της Επανάστασης την Πελοπόννησο, με ημερομηνία έναρξης την 25η Μαρτίου 1821.

Ωστόσο, στα τέλη Σεπτεμβρίου με αρχές Οκτωβρίου του 1820, στην κρίσιμη σύσκεψη στο Ισμαήλι της Βεσσαραβίας (σημερινή Ουκρανία), το κλίμα άλλαξε. Η ανησυχία για τη συνωμοτική διαρροή στην Πελοπόννησο, σε συνδυασμό με την απουσία ουσιαστικής στρατιωτικής προετοιμασίας στα νότια, οδήγησαν την ηγεσία σε αναθεώρηση. Πέραν τούτου, η ανταρσία του Αλή Πασά στα Ιωάννινα είχε αποσπάσει μεγάλο μέρος των οθωμανικών δυνάμεων από τον Νότο, γεγονός που έδινε μία μοναδική ευκαιρία.

Η τελική επιλογή ήταν η Μολδοβλαχία.

Γιατί η Μολδοβλαχία; Το ρωσικό όνειρο

Η επιλογή των Παραδουνάβιων Ηγεμονιών, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τον πυρήνα του Ελληνισμού, δεν ήταν τυχαία, αλλά στρατηγική:

• Γεωγραφική εγγύτητα στη Ρωσία: Η περιοχή βρισκόταν στα σύνορα της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Ο Υψηλάντης και πολλοί Φιλικοί έτρεφαν την ελπίδα –ή την ψευδαίσθηση– ότι η κίνηση θα λειτουργούσε ως αντιπερισπασμός και θα ανάγκαζε τον Τσάρο Αλέξανδρο Α’ να παρέμβει, καθώς η Ρωσία θεωρούνταν προστάτιδα των Ορθοδόξων.
• Αδύναμες Οθωμανικές δυνάμεις: Οι φρουρές των Οθωμανών στις Ηγεμονίες ήταν μικρές, καθώς η περιοχή απολάμβανε ένα καθεστώς σχετικής αυτονομίας.
• Ελληνικές παροικίες: Υπήρχε ισχυρή παρουσία Ελλήνων Φαναριωτών, εμπόρων και λογίων, οι οποίοι αποτελούσαν τον βασικό πυρήνα της Φιλικής Εταιρείας στην περιοχή.

Η οριστικοποίηση αυτής της απόφασης, που κορυφώνεται γύρω στις 20 Οκτωβρίου με την αποστολή των οδηγιών στους «Εφόρους» (όπως ο Κυπριανός στην Κύπρο), σήμανε την έναρξη του τελικού συναγερμού.

Η εντολή προς τον νότο και η ύψωση του λαβάρου

Η κίνηση στη Μολδοβλαχία είχε διπλό στόχο: να αποτελέσει αντιπερισπασμό για τις οθωμανικές δυνάμεις και να δώσει το πολυπόθητο σύνθημα για γενικό ξεσηκωμό στην κυρίως Ελλάδα.

Τις εβδομάδες που ακολούθησαν, ο Υψηλάντης ανέλαβε πυρετώδη δράση. Ενώ προετοιμαζόταν για την αναχώρησή του από το Κισνόβι, έστειλε τον Παπαφλέσσα στην Πελοπόννησο με οδηγίες να ενημερώσει τους προύχοντες και τους οπλαρχηγούς για τον επικείμενο ξεσηκωμό, δίνοντας έμφαση στην ενότητα.

Τελικά, η Επανάσταση κηρύχθηκε επίσημα στη Μολδαβία, όταν ο Αλέξανδρος Υψηλάντης διέσχισε τον ποταμό Προύθο και εισήλθε στο Ιάσιο στις 22 Φεβρουαρίου 1821 (κατά το Ιουλιανό Ημερολόγιο). Δύο ημέρες αργότερα, κυκλοφόρησε την περίφημη προκήρυξή του, «Μάχου υπέρ πίστεως και πατρίδος», καλώντας το έθνος στον Αγώνα.

Εκεί, στο Ιάσιο, δημιουργήθηκε ο Ιερός Λόχος, το πρώτο στρατιωτικό σώμα της Ελληνικής Επανάστασης, αποτελούμενο κυρίως από εθελοντές σπουδαστές.

Η τραγική κατάληξη της πρώτης φάσης

Δυστυχώς, η εξέγερση στη Μολδοβλαχία είχε τραγική κατάληξη. Η Ιερά Συμμαχία και ο Τσάρος αποδοκίμασαν το κίνημα, καθώς ήταν αντίθετο στην αρχή της νομιμότητας που κυριαρχούσε στην Ευρώπη. Επιπλέον, ο τοπικός ηγέτης των Βλάχων, Τούντορ Βλαδιμηρέσκου, δεν συνέδραμε ουσιαστικά, ενώ οι Οθωμανοί αντέδρασαν άμεσα.

Η καταστροφή επήλθε στη Μάχη του Δραγατσανίου στις 7 Ιουνίου 1821, όπου ο Ιερός Λόχος εξολοθρεύτηκε. Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης αναγκάστηκε να καταφύγει σε αυστριακά εδάφη, όπου συνελήφθη και φυλακίστηκε.

Παρ’ όλα αυτά, η απόφαση του Οκτωβρίου 1820 και η κίνηση στη Μολδοβλαχία πέτυχαν τον κυριότερο στόχο τους: λειτούργησαν ως αντιπερισπασμός και έδωσαν τον χρόνο και το σύνθημα για την έκρηξη της Επανάστασης στην Πελοπόννησο τον Μάρτιο του 1821, θέτοντας τα θεμέλια για την ελληνική ανεξαρτησία.