Σαν σήμερα, 22 Ιουνίου 1973: Το βράδυ που «Το μεγάλο μας τσίρκο» αψήφησε τη Χούντα – Η παράσταση-θρύλος της Τζένης Καρέζη και του Κώστα Καζάκου που άλλαξε την ιστορία!

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Υπάρχουν κάποιες στιγμές στην ιστορία του ελληνικού θεάτρου όπου η τέχνη σταματά να είναι απλή ψυχαγωγία και μετατρέπεται σε μια πράξη καθαρής, πολιτικής αντίστασης. Μια τέτοια ιστορική στιγμή γράφτηκε σαν σήμερα, πριν από αρκετές δεκαετίες, μέσα στην καρδιά του καλοκαιριού.

Στις 22 Ιουνίου 1973, η Τζένη Καρέζη και ο Κώστας Καζάκος ανεβάζουν στο θέατρο «Αθήναιον» της οδού Πατησίων το εμβληματικό θεατρικό έργο του Ιάκωβου Καμπανέλλη, «Το μεγάλο μας τσίρκο». Σε μια περίοδο που η Στρατιωτική Δικτατορία των Συνταγματαρχών πίστευε ότι είχε επιβάλει την απόλυτη σιωπή και τον φόβο, η παράσταση αυτή λειτούργησε ως μια πνευματική εξέγερση, ένα «κρυφό σχολειό» δημοκρατίας που μάζεψε κάτω από τη στέγη του χιλιάδες διψασμένους Έλληνες.

Το παρασκήνιο της δημιουργίας: Πώς γεννήθηκε η ιδέα

Η ιδέα για το ανέβασμα ενός έργου που θα μιλούσε αλληγορικά για τα δεινά του τόπου γεννήθηκε από την ανάγκη της Τζένης Καρέζη και του Κώστα Καζάκου να εκφράσουν τη συσσωρευμένη οργή του κόσμου κατά του δικτατορικού καθεστώτος. Το ζευγάρι πλησίασε τον «πατριάρχη» του νεοελληνικού θεάτρου, Ιάκωβο Καμπανέλλη, ζητώντας του να γράψει ένα έργο που, μέσα από τη σάτιρα, το δράμα και την αναδρομή στην ελληνική ιστορία, θα περνούσε μηνύματα ελευθερίας.

Ο Καμπανέλλης δημιούργησε ένα αριστούργημα. Χρησιμοποιώντας τη δομή του τσίρκου, παρουσίασε την ιστορία της Ελλάδας από την Τουρκοκρατία, την έλευση του Όθωνα και την επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου, μέχρι τη Μικρασιατική Καταστροφή και την Κατοχή.

Για να απογειωθεί το εγχείρημα, επιστρατεύτηκαν δύο τεράστιες προσωπικότητες:

• Ο Σταύρος Ξαρχάκος ανέλαβε τη σύνθεση της μουσικής, δημιουργώντας μερικά από τα πιο συγκλονιστικά τραγούδια της καριέρας του.
• Ο Νίκος Ξυλούρης, με την αρχέγονη, δωρική φωνή του, ανέβηκε στη σκηνή ως ερμηνευτής και τελάλης, δίνοντας στις παραστάσεις τον χαρακτήρα λαϊκού προσκλητηρίου.

Το κόλπο με τη Λογοκρισία: «Θέατρο» μέσα στο θέατρο

Το μεγαλύτερο εμπόδιο για την πραγματοποίηση της παράστασης ήταν η διαβόητη επιτροπή λογοκρισίας της Χούντας. Ο Καμπανέλλης, όντας ευφυής και έμπειρος γραφιάς, χρησιμοποίησε μια εξαιρετική τεχνική. Έγραψε το έργο με τέτοιο τρόπο ώστε οι διφορούμενες εκφράσεις, οι ιστορικοί παραλληλισμοί και τα αλληγορικά αστεία να μην μπορούν να κοπούν εύκολα από τους λογοκριτές, οι οποίοι συχνά στερούνταν πνευματικής καλλιέργειας για να καταλάβουν το βαθύτερο νόημα.

Όταν το κείμενο εγκρίθηκε, η Τζένη Καρέζη και ο θίασος ήξεραν ότι η πραγματική μάχη θα δινόταν κάθε βράδυ πάνω στο σανίδι. Στις 22 Ιουνίου, το θέατρο «Αθήναιον» άνοιξε τις πύλες του και το κοινό κατέκλυσε τον χώρο από το πρώτο κιόλας λεπτό.

Η ανταπόκριση ήταν πρωτοφανής. Οι θεατές αντιλαμβάνονταν αμέσως τα κρυμμένα μηνύματα πίσω από τις ατάκες για τον «Ρωμιό» (που υποδυόταν ο Κώστας Καζάκος) και το «Αγγελάκι» (που υποδυόταν η Τζένη Καρέζη). Κάθε φορά που ο Ξυλούρης τραγουδούσε το «Πότε θα κάνει ξαστεριά» ή το «Προσκύνημα», το θέατρο σείονταν από τα χειροκροτήματα, μετατρέποντας την παράσταση σε μια ανοιχτή, μαζική αντιδικτατορική διαδήλωση.

Η οργή της Χούντας και οι συλλήψεις

Δεν άργησε να καταλάβει η Ασφάλεια του καθεστώτος τι ακριβώς συνέβαινε κάθε βράδυ στην οδό Πατησίων. Στις κερκίδες του θεάτρου άρχισαν να κάθονται μυστικοί αστυνομικοί, οι οποίοι κρατούσαν σημειώσεις για τις αντιδράσεις του κοινού, τα συνθήματα που ακούγονταν και τις ατάκες που οι ηθοποιοί πρόσθεταν εκτός κειμένου (αυτοσχεδιασμοί).

Οι πιέσεις προς τον θίασο έγιναν ασφυκτικές. Η Τζένη Καρέζη και ο Κώστας Καζάκος κλήθηκαν επανειλημμένα για ανακρίσεις στην Υποδιεύθυνση Γενικής Ασφαλείας Αθηνών. Το φθινόπωρο του 1973, το καθεστώς αποφάσισε να δράσει δυναμικά. Η παράσταση διακόπηκε βίαια και οι δύο πρωταγωνιστές συνελήφθησαν.

Η Καρέζη οδηγήθηκε στα κρατητήρια, όπου παρέμεινε απομονωμένη για αρκετές εβδομάδες, χωρίς αυτό να κάμψει το ηθικό της. Η σύλληψή τους, αντί να τρομοκρατήσει τον κόσμο, γιγάντωσε το κύμα συμπαράστασης και μετέτρεψε το έργο σε σύμβολο του αντιδικτατορικού αγώνα.

Η δικαίωση: Το «μεγάλο μας τσίρκο» μετά το Πολυτεχνείο

Μετά τα γεγονότα του Πολυτεχνείου τον Νοέμβριο του 1973 και την πτώση του Παπαδόπουλου από τον Ιωαννίδη, η Καρέζη και ο Καζάκος αποφυλακίστηκαν και ανέβασαν ξανά την παράσταση, η οποία πλέον είχε αποκτήσει μυθικές διαστάσεις.

Με την πτώση της Δικτατορίας το καλοκαίρι του 1974, «Το μεγάλο μας τσίρκο» ξανανέβηκε, αυτή τη φορά χωρίς το άγχος της λογοκρισίας, περιλαμβάνοντας και τα κομμάτια που είχαν απαγορευτεί.

Η παράσταση εκείνη της Μεταπολίτευσης θεωρείται μία από τις πιο φορτισμένες στην ιστορία της χώρας, με το κοινό να ξεσπά σε δάκρυα χαράς και λύτρωσης, καθώς ο Νίκος Ξυλούρης τραγουδούσε ελεύθερος στη σκηνή. Συνολικά, την παράσταση παρακολούθησαν περισσότεροι από 400.000 Έλληνες, αριθμός-ρεκόρ για τα δεδομένα της εποχής.

Η 22α Ιουνίου 1973 θα παραμείνει για πάντα χαραγμένη στη μνήμη του ελληνικού πολιτισμού ως η μέρα που το θέατρο βγήκε μπροστά, κοίταξε τον φόβο στα μάτια και απέδειξε ότι η τέχνη, όταν είναι αληθινή, μπορεί να γίνει το πιο ισχυρό όπλο για την ελευθερία.