Ιωάννης Καποδίστριας: Ο άνθρωπος που ανέλαβε να δημιουργήσει κράτος μέσα από τα ερείπια
Υπάρχουν ημερομηνίες που δεν ανήκουν μόνο στο παρελθόν. Επιστρέφουν κάθε χρόνο για να θυμίσουν μια ολόκληρη εποχή, ένα πρόσωπο και κυρίως ένα μεγάλο ιστορικό ερώτημα. Η 27η Σεπτεμβρίου είναι μία από αυτές. Την ημέρα αυτή, το 1831, ο Ιωάννης Καποδίστριας έπεφτε νεκρός έξω από τον Άγιο Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο, δολοφονημένος από τον Κωνσταντίνο και τον Γεώργιο Μαυρομιχάλη.
Η δολοφονία του δεν ήταν απλώς το τραγικό τέλος ενός πολιτικού άνδρα. Ήταν η κορύφωση μιας βαθιάς σύγκρουσης για το πώς θα οργανωνόταν το νεοσύστατο ελληνικό κράτος: ποια θα ήταν η σχέση κεντρικής εξουσίας και τοπικών ισχυρών, ποιοι θεσμοί θα επικρατούσαν και ποιος θα είχε τον τελευταίο λόγο στη διακυβέρνηση μιας χώρας που έβγαινε από μια δεκαετία πολέμου, εμφύλιων συγκρούσεων και καταστροφών.
Από την Κέρκυρα στην καρδιά της Ευρώπης
Ο Καποδίστριας γεννήθηκε στην Κέρκυρα το 1776. Προερχόταν από οικογένεια με σημαντική παρουσία στην κοινωνική και πολιτική ζωή των Επτανήσων και σπούδασε ιατρική, φιλοσοφία και νομικά στην Πάντοβα. Αρχικά ακολούθησε την ιατρική, όμως σύντομα στράφηκε στην πολιτική. Η δράση του στα Επτάνησα τον έφερε στο προσκήνιο και η διπλωματική του πορεία τον οδήγησε στη Ρωσία, όπου έφτασε σε εξαιρετικά υψηλή θέση.
Ο Καποδίστριας έγινε ένας από τους σημαντικούς Ευρωπαίους διπλωμάτες της εποχής του και συνεργάστηκε στενά με τον τσάρο Αλέξανδρο Α΄. Βρέθηκε στα κέντρα λήψης αποφάσεων μιας Ευρώπης που προσπαθούσε να ανασυγκροτηθεί μετά τους Ναπολεόντειους Πολέμους. Αυτή η εμπειρία θα αποδεικνυόταν ανεκτίμητη. Όταν αργότερα ανέλαβε τη διακυβέρνηση της Ελλάδας, γνώριζε από πρώτο χέρι τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούσαν οι μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις.
VIRAL
Η ελληνική υπόθεση και η Επανάσταση
Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 βρήκε τον Καποδίστρια σε μια εξαιρετικά δύσκολη θέση. Ως κορυφαίος Ρώσος διπλωμάτης έπρεπε να ισορροπήσει ανάμεσα στις διεθνείς διπλωματικές συνθήκες και στην ελληνική υπόθεση. Μετά την αποχώρησή του από τη ρωσική κυβέρνηση εγκαταστάθηκε στην Ελβετία και συνέχισε να δραστηριοποιείται υπέρ των Ελλήνων. Η διεθνής του ακτινοβολία, η γνώση της ευρωπαϊκής διπλωματίας και η προσωπική του σχέση με σημαντικούς πολιτικούς παράγοντες τον κατέστησαν ιδιαίτερα σημαντική προσωπικότητα για την ελληνική υπόθεση.
Το 1827, η Γ΄ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας τον εξέλεξε Κυβερνήτη της Ελλάδας για επταετή θητεία. Ο Καποδίστριας γνώριζε ότι δεν αναλάμβανε απλώς μια κυβέρνηση. Αναλάμβανε ένα εγχείρημα πολύ μεγαλύτερο: να δημιουργήσει ένα λειτουργικό κράτος εκεί όπου μέχρι τότε υπήρχαν κυρίως επαναστατικές διοικήσεις, τοπικές εξουσίες και ένοπλες ομάδες.
1828: Η άφιξη σε μια κατεστραμμένη χώρα
Τον Ιανουάριο του 1828 έφτασε στην Ελλάδα και βρέθηκε μπροστά σε μια πραγματικότητα εξαιρετικά δύσκολη. Η χώρα είχε βγει από χρόνια πολέμου. Οι υποδομές ήταν περιορισμένες, η οικονομία κατεστραμμένη, μεγάλο μέρος του πληθυσμού ζούσε σε συνθήκες φτώχειας και η κεντρική διοίκηση ήταν εξαιρετικά αδύναμη. Δεν υπήρχε ένα σύγχρονο κράτος με οργανωμένες υπηρεσίες, σταθερούς μηχανισμούς διοίκησης και επαρκείς οικονομικούς πόρους. Το έργο του Καποδίστρια ήταν επομένως πρωτίστως κρατικό και θεσμικό.
Ο Κυβερνήτης προχώρησε στην αναδιοργάνωση της διοίκησης και της δικαιοσύνης, στην οργάνωση του στρατού και στη δημιουργία κρατικών υπηρεσιών. Δημιουργήθηκαν δικαστικές δομές, οργανώθηκε η δημόσια διοίκηση και ιδρύθηκε η Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων. Παράλληλα, καταβλήθηκαν προσπάθειες για την αντιμετώπιση της πειρατείας στο Αιγαίο και της ληστείας στην ξηρά, προβλήματα που υπονόμευαν την ασφάλεια και τη λειτουργία του νέου κράτους. Ο στόχος ήταν σαφής: η Ελλάδα έπρεπε να αποκτήσει τους μηχανισμούς που χαρακτηρίζουν ένα οργανωμένο ευρωπαϊκό κράτος.
Ο Φοίνικας, η οικονομία και η γεωργία
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά βήματα της περιόδου ήταν η δημιουργία εθνικού νομίσματος. Ο Φοίνικας αποτέλεσε το πρώτο νόμισμα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους και συμβόλιζε την αναγέννηση μιας χώρας που έβγαινε από την καταστροφή του πολέμου. Παράλληλα, δημιουργήθηκαν οικονομικοί και διοικητικοί μηχανισμοί, ενώ ιδρύθηκε Εθνικό Νομισματοκοπείο και οργανώθηκε ταχυδρομική υπηρεσία. Ιδιαίτερη σημασία δόθηκε και στη γεωργία, καθώς η αγροτική παραγωγή αποτελούσε βασικό πυλώνα της ελληνικής οικονομίας. Ο Καποδίστριας γνώριζε ότι χωρίς παραγωγή, οικονομική δραστηριότητα και στοιχειώδη δημοσιονομική οργάνωση, η πολιτική ανεξαρτησία θα παρέμενε εύθραυστη.
Δεν ήταν όμως μόνο οι διοικητικοί θεσμοί που απασχόλησαν τον Κυβερνήτη. Η εκπαίδευση βρέθηκε επίσης ψηλά στις προτεραιότητές του. Ιδρύθηκαν σχολεία και εκπαιδευτικές δομές, ενώ στην Αίγινα δημιουργήθηκε Ορφανοτροφείο, το οποίο αποτέλεσε ταυτόχρονα κέντρο περίθαλψης και εκπαίδευσης. Η λογική ήταν ότι το νέο κράτος δεν μπορούσε να στηριχθεί μόνο σε νόμους και διοικητικούς μηχανισμούς. Χρειαζόταν μορφωμένους ανθρώπους που θα μπορούσαν να το στελεχώσουν και μια νέα γενιά που θα μεγάλωνε μέσα στις συνθήκες της ανεξάρτητης Ελλάδας.
Η μεγάλη σύγκρουση για την εξουσία
Ωστόσο, το έργο του Καποδίστρια δεν προχωρούσε χωρίς αντιδράσεις. Η βασική πολιτική σύγκρουση αφορούσε τον τρόπο με τον οποίο έπρεπε να κυβερνηθεί η Ελλάδα. Ο Κυβερνήτης υποστήριζε την ανάγκη για ισχυρή κεντρική διοίκηση. Πίστευε ότι ένα κράτος που μόλις είχε δημιουργηθεί δεν μπορούσε να λειτουργήσει αποτελεσματικά εάν παρέμενε κατακερματισμένο σε ισχυρά τοπικά κέντρα. Η επιλογή αυτή όμως δημιούργησε αντιδράσεις. νΠροεστοί, πολιτικοί παράγοντες, νησιωτικές ομάδες και ισχυρές οικογένειες είχαν αποκτήσει σημαντική επιρροή κατά τη διάρκεια της Επανάστασης. Η ενίσχυση της κεντρικής εξουσίας περιόριζε μέρος αυτής της επιρροής. Έτσι, η αντιπαράθεση δεν ήταν απλώς προσωπική σύγκρουση με τον Καποδίστρια. Αφορούσε το ίδιο το μοντέλο του ελληνικού κράτους.
Το 1828 ανεστάλη η λειτουργία του Συντάγματος της Τροιζήνας και ο Κυβερνήτης απέκτησε διευρυμένες εξουσίες. Η απόφαση αυτή πρέπει να ιδωθεί μέσα στις συνθήκες της εποχής: η χώρα βρισκόταν σε εξαιρετικά δύσκολη κατάσταση και οι κρατικοί θεσμοί ήταν ακόμη υπό διαμόρφωση. Ταυτόχρονα όμως, η συγκέντρωση της εξουσίας ενίσχυσε την αντιπολίτευση. Έτσι δημιουργήθηκε ένα από τα σημαντικότερα διλήμματα της καποδιστριακής περιόδου: πόση πολιτική συμμετοχή μπορούσε να υπάρξει σε ένα κράτος που ακόμη προσπαθούσε να αποκτήσει στοιχειώδεις κρατικούς μηχανισμούς; Η απάντηση του Καποδίστρια ήταν διαφορετική από εκείνη πολλών πολιτικών αντιπάλων του.
Η διεθνής αναγνώριση της Ελλάδας
Την ίδια περίοδο, όμως, συνέβαινε κάτι καθοριστικό στο διεθνές επίπεδο. Η ελληνική υπόθεση προχωρούσε προς τη διεθνή αναγνώριση και το Πρωτόκολλο του Λονδίνου του 1830 αναγνώρισε την Ελλάδα ως ανεξάρτητο κράτος. Η διπλωματική εμπειρία του Καποδίστρια ήταν ιδιαίτερα σημαντική σε αυτή την προσπάθεια, καθώς η ανεξαρτησία της Ελλάδας δεν κρινόταν μόνο στο πεδίο των μαχών αλλά και στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Η Ελλάδα έπρεπε να αποκτήσει όχι μόνο εσωτερική οργάνωση αλλά και διεθνή υπόσταση.
Η πολιτική ένταση, ωστόσο, είχε φτάσει στα άκρα. Το πρωί της 27ης Σεπτεμβρίου 1831, ο Ιωάννης Καποδίστριας κατευθυνόταν προς τον Άγιο Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο. Εκεί δέχθηκε επίθεση από τον Κωνσταντίνο και τον Γεώργιο Μαυρομιχάλη. Ο Κυβερνήτης δολοφονήθηκε. Ήταν μόλις 55 ετών. Ο θάνατός του άφησε το νεοσύστατο ελληνικό κράτος χωρίς τον άνθρωπο που είχε αναλάβει να το οργανώσει και να το συγκροτήσει. Ακολούθησε νέα περίοδος πολιτικής αστάθειας, μέχρι την εγκαθίδρυση της μοναρχίας και την άφιξη του Όθωνα το 1833.
Μια κληρονομιά που παραμένει ζωντανή
Σχεδόν δύο αιώνες αργότερα, ο Ιωάννης Καποδίστριας εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις πιο αναγνωρίσιμες μορφές της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Η σημασία του δεν περιορίζεται σε μία μόνο πτυχή. Ήταν Κερκυραίος γιατρός, Ευρωπαίος διπλωμάτης, πολιτικός και πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδας. Έζησε μεγάλο μέρος της ζωής του εκτός Ελλάδας, αλλά επέστρεψε όταν η χώρα βρισκόταν στην πιο κρίσιμη στιγμή της γέννησής της.
Το εγχείρημά του είχε τεράστιες δυσκολίες και δεν ολοκληρώθηκε. Μέσα σε λιγότερο από τέσσερα χρόνια προσπάθησε να δημιουργήσει διοίκηση, δικαιοσύνη, στρατό, οικονομικούς θεσμούς, εκπαίδευση και διεθνή υπόσταση για ένα κράτος που μόλις είχε βγει από έναν καταστροφικό πόλεμο. Η ιστορική του κληρονομιά βρίσκεται ακριβώς εκεί: στην προσπάθεια να μετατραπεί η επαναστατική Ελλάδα σε οργανωμένη πολιτεία. Και ίσως γι’ αυτό η 27η Σεπτεμβρίου δεν είναι μόνο ημέρα μνήμης για τον θάνατό του. Είναι ταυτόχρονα ημέρα μνήμης για τη δύσκολη γέννηση του ελληνικού κράτους.
Διαβάστε επίσης
Ο Καποδίστριας έπεσε νεκρός έξω από έναν ναό στο Ναύπλιο, όμως το έργο του είχε ήδη αφήσει το αποτύπωμά του. Η Ελλάδα που ανέλαβε να κυβερνήσει το 1828 δεν ήταν η Ελλάδα που γνωρίζουμε σήμερα. Ήταν μια χώρα που προσπαθούσε ακόμη να αποκτήσει μορφή, θεσμούς και σταθερότητα. Και η ιστορία του πρώτου Κυβερνήτη της παραμένει, μέχρι σήμερα, άρρηκτα δεμένη με εκείνη τη δύσκολη διαδικασία: τη μετάβαση από την Επανάσταση στη δημιουργία ενός σύγχρονου ελληνικού κράτους.
0 ΣΧΟΛΙΑ