Σαν σήμερα, 15 Δεκεμβρίου 1828: Η γέννηση της Δικαιοσύνης – Ο Καποδίστριας ιδρύει τα πρώτα δικαστήρια στην Ελλάδα

Στις 15 Δεκεμβρίου 1828, μία ημερομηνία με τεράστια ιστορική σημασία, ο πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδος, Ιωάννης Καποδίστριας, υπέγραψε ένα θεμελιώδες θέσπισμα που άλλαξε οριστικά τον χαρακτήρα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Με την πράξη αυτή, ο Καποδίστριας συνέστησε τα πρώτα τακτικά δικαστήρια στη χώρα, σηματοδοτώντας την μετάβαση από το νομικό χάος της Επανάστασης και της Οθωμανικής κυριαρχίας σε ένα σύγχρονο κράτος δικαίου.

Η απόφαση αυτή δεν ήταν απλώς μία τυπική γραφειοκρατική ενέργεια, αλλά μία κεντρική πολιτική επιλογή που στόχευε στην εμπέδωση της νομιμότητας, την αποκατάσταση της τάξης και την οικοδόμηση θεσμών ικανών να στηρίξουν την εθνική κυριαρχία και την ανάπτυξη.

Το Νομικό κενό μετά την Επανάσταση

Όταν ο Ιωάννης Καποδίστριας αφίχθη στην Ελλάδα τον Ιανουάριο του 1828, η κατάσταση που αντίκρισε ήταν τραγική. Η χώρα βρισκόταν σε κατάσταση απόλυτης ερείπωσης μετά τον πολυετή Αγώνα, ο εμφύλιος σπαραγμός είχε αφήσει βαθιά τραύματα, και το νομικό πλαίσιο ήταν ανύπαρκτο.

VIRAL

Ανείπωτο θρήνος στη κηδεία της Βασιλικής: Το τελευταίο αντίο στην 39χρονη που δολοφονήθηκε στην Καλαμάτα

Ο Γολγοθάς της Βασιλικής: Το βίντεο κλιπ που έπαιξε κρυφά και οι εξομολογήσεις της – «Μου είπε ”νομίζω, ότι κάτι μου δίνει, και αποκοιμιέμαι”»

Ανησυχία στην Εύβοια: Ποιες παραλίες έχουν γεμίσει με μέδουσες – Αποκαλυπτικά βίντεο, Live χάρτης

Μέχρι εκείνη τη στιγμή, η απονομή της δικαιοσύνης γινόταν με τρόπο συγκυριακό και άναρχο. Ίσχυαν κατά τόπους οθωμανικά κατάλοιπα, τοπικές συνήθειες, αλλά και οι προσωρινοί νόμοι και τα ψηφίσματα των Εθνοσυνελεύσεων. Η απουσία κεντρικού δικαστικού συστήματος σήμαινε ανασφάλεια δικαίου, αυθαιρεσία και αδυναμία επίλυσης των τεράστιων διαφορών που είχαν προκύψει (κυρίως γύρω από τις εθνικές γαίες και την ιδιοκτησία).

Ο Καποδίστριας, ως διπλωμάτης με βαθιά γνώση των ευρωπαϊκών θεσμών, γνώριζε ότι ένα κράτος δεν μπορεί να σταθεί στα πόδια του χωρίς ανεξάρτητη και λειτουργική Δικαιοσύνη. Η ίδρυση δικαστηρίων ήταν, λοιπόν, προϋπόθεση για την οικονομική ανάκαμψη και τη διεθνή αναγνώριση της Ελλάδας.

Η ίδρυση του πρώτου δικαστικού χάρτη

Με το θέσπισμα της 15ης Δεκεμβρίου 1828, ο Καποδίστριας δημιούργησε ένα πρωτόλειο οργανόγραμμα δικαστικής λειτουργίας, το οποίο, αν και προσωρινό, έθεσε τις βάσεις για το σημερινό σύστημα:

• Ειρηνοδικεία (Πρωτοδικεία): Ιδρύθηκαν ως τα κατώτερα δικαστήρια, με αρμοδιότητα την επίλυση μικρών αστικών διαφορών, κυρίως για να ανακουφίσουν τις τοπικές κοινωνίες από τις καθημερινές συγκρούσεις. Σκοπός τους ήταν η «συμφιλίωση» (εξ ου και η ονομασία τους).
• Δικαστήρια πρώτης βάθμιδας: Επρόκειτο για τα «Πρωτοδίκεια» ή «Δικαστήρια Περιοχής», τα οποία είχαν ευρύτερη αρμοδιότητα και κάλυπταν τις σοβαρότερες αστικές και ποινικές υποθέσεις.
• Ανώτερο δικαστήριο: Δημιουργήθηκε ένα ανώτατο δικαστικό όργανο (το πρώτο Εφετείο ή Αρειοδικείο της εποχής) με αρμοδιότητα την εκδίκαση εφέσεων και την ερμηνεία του δικαίου.

Παρόλο που η Ελλάδα δεν είχε ακόμη δικούς της νομικούς κώδικες (χρησιμοποιούνταν ακόμα, σε πολλές περιπτώσεις, η Βυζαντινή Νομοθεσία), η κίνηση αυτή σήμαινε την οργάνωση της κρατικής εξουσίας και τη δέσμευση ότι πλέον οι διαφορές θα λύνονται με βάση τον νόμο και όχι τη δύναμη ή την αυθαιρεσία.

Ο Ιωάννης Καποδίστριας

Η δικαστική ανεξαρτησία ως εργαλείο διακυβέρνησης

Η σημασία του θεσπίσματος δεν περιορίζεται μόνο στην οργάνωση των δικαστηρίων. Ο Καποδίστριας χρησιμοποίησε τη Δικαιοσύνη ως πολιτικό εργαλείο για να αντιμετωπίσει την τοπική αυθαιρεσία των στρατιωτικών και των προεστών, οι οποίοι προσπαθούσαν να διατηρήσουν την εξουσία τους αλώβητη.

Με την ίδρυση των δικαστηρίων, η δικαστική εξουσία απομακρύνθηκε σταδιακά από τα χέρια των τοπικών παραγόντων και μεταφέρθηκε σε κρατικά όργανα. Αυτή η διαδικασία ήταν εξαιρετικά δύσκολη και προκάλεσε αντιδράσεις, αλλά αποτέλεσε την πιο αποφασιστική κίνηση του Κυβερνήτη για την επιβολή της κεντρικής κρατικής εξουσίας και του Κράτους Δικαίου σε μία επαναστατημένη και κατακερματισμένη χώρα.

Η κληρονομιά του θεμέλιου λίθου

Η συνεισφορά του Καποδίστρια στην ελληνική Δικαιοσύνη είναι ανυπολόγιστη. Παρότι το δικαστικό σύστημα που δημιούργησε ήταν προσωρινό και δέχτηκε πολλές αλλαγές μετά τη δολοφονία του και την έλευση του Όθωνα (όπως η υιοθέτηση των Βαυαρικών και Γαλλικών κωδίκων), η πράξη της 15ης Δεκεμβρίου 1828 αποτέλεσε τον θεμέλιο λίθο του σύγχρονου ελληνικού νομικού συστήματος.

Χωρίς αυτή την καθοριστική κίνηση για την εγκαθίδρυση της δικαιοσύνης, η πολιτειακή οργάνωση του νέου κράτους θα είχε καθυστερήσει δραματικά. Η ίδρυση των πρώτων δικαστηρίων υπήρξε η πιο πρακτική απόδειξη ότι η Ελλάδα, ως ανεξάρτητο κράτος, είχε πλέον στόχο να διέπεται από νόμους και θεσμούς, βάζοντας τέλος στην αναρχία του πολέμου και καθιερώνοντας την ισότητα των πολιτών ενώπιον του δικαίου.