Σαν σήμερα, 18 Αυγούστου 1961: Η κίνηση Καραμανλή που έφερε τον Ανδρέα Παπανδρέου στην Ελλάδα – Του αναθέτει την προεδρία του Κέντρου Οικονομικών Ερευνών

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Ο Ανδρέας Παπανδρέου και ο Κωνσταντίνος Καραμανλής αποτέλεσαν δύο από τις πιο σπουδαίες προσωπικότητες του 20ού αιώνα στην χώρα μας, με τις αμέτρητες κόντρες τους να χαρακτηρίζουν το πολιτικό τοπίο, αλλά πάντοτε σε ένα πλαίσιο απέραντου σεβασμού του ενός για τον άλλο.

Παρά τις διαφορές τους, άλλωστε, οι δυο άνδρες λειτούργησαν συμπληρωματικά στη θεμελίωση της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας. Η σχέση τους διήρκεσε σχεδόν τέσσερις δεκαετίες και χαρακτηρίστηκε από πολλές διακυμάνσεις.

Ήταν μια σχέση ανάμεσα σε δύο ανθρώπους με εντελώς διαφορετικές προσωπικότητες, αλλά και δύο πολιτικούς με ριζικά αντίθετες ιδεολογίες και προσεγγίσεις. Ένα «αταίριαστο ζευγάρι» που πορεύτηκε μεταξύ έντονης πόλωσης και πολιτικού ειδυλλίου, μεταβαίνοντας συνεχώς από το ένα άκρο στο άλλο.

Η κλήση του Παπανδρέου στην Ελλάδα και η μετέπειτα αντιπαλότητα

Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής συνήθιζε να λέει στον Ανδρέα Παπανδρέου: «Εγώ είμαι υπεύθυνος για σένα». Η φράση αυτή υποδήλωνε ότι χάρη στον ίδιο, στις αρχές της δεκαετίας του 1960, ο Ανδρέας, ένας κορυφαίος αλλά απόμακρος οικονομολόγος από το Χάρβαρντ και γιος του μεγαλύτερου πολιτικού του αντιπάλου εκείνη την εποχή, βρήκε μια θέση αντάξια του κύρους του. Εργάστηκε ως σύμβουλος στην Τράπεζα της Ελλάδος και διευθυντής του ΚΕΠΕ (Κέντρο Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών), γεγονός που του επέτρεψε να επιστρέψει στην Ελλάδα.

Όπως θυμάται ο Αδαμάντιος Πεπελάσης, στενός φίλος του Ανδρέα και υποδιευθυντής στο ΚΕΠΕ, η σχέση των δύο ανδρών ήταν γεμάτη εκπλήξεις από την αρχή. Για παράδειγμα, δύο χρόνια μετά την ίδρυση του ΚΕΠΕ, ο Καραμανλής ζήτησε ενημέρωση. Όταν επέστρεψε, ο Ανδρέας είπε ενθουσιασμένος στον Πεπελάση: «Ξέχνα όσα λέει ο πατέρας μου. Με εντυπωσίασε ο Καραμανλής. Ξέρει τι θέλει για την Ελλάδα».

Ωστόσο, με την είσοδο του Ανδρέα Παπανδρέου στην πολιτική το 1964, η στάση του απέναντι στον «αρχηγό της Δεξιάς» άλλαξε. Παρ’ όλα αυτά, ο Καραμανλής, έχοντας εγκατασταθεί στο Παρίσι, δεν συγκρούστηκε άμεσα μαζί του. Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, οι διασταυρώσεις τους περιορίστηκαν σε δηλώσεις για διάφορα γεγονότα.

Οι δυο τους βρέθηκαν ξανά στην πρώτη μεταπολιτευτική Βουλή. Ο Καραμανλής, τότε πανίσχυρος, είχε το 54% και 220 βουλευτές, ενώ το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα, με 13,3%, είχε μόλις δεκατρείς. Η καθυστερημένη άφιξη του Ανδρέα στην Αθήνα, η απουσία του από την κυβέρνηση εθνικής ενότητας και οι έντονες προεκλογικές αντιπαραθέσεις είχαν ήδη οξύνει το κλίμα μεταξύ τους.

Στη Βουλή εκείνη, ο Καραμανλής αντιμετώπιζε το ΠΑΣΟΚ ως περιθωριακή ομάδα, αλλά δεν έλειψαν οι σφοδρές αντιπαραθέσεις με τον Ανδρέα. Μία από τις πιο γνωστές έγινε τον Δεκέμβριο του 1974, όταν ο Καραμανλής διακήρυξε πως «η Ελλάς ανήκει εις την Δύσιν» και ο Ανδρέας απάντησε με τη φράση που έμεινε στην ιστορία: «Η Ελλάδα ανήκει στους Έλληνες».

Στη συγκεκριμένη Βουλή, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής αντιμετώπιζε το ΠΑΣΟΚ σαν μια μικρή ομάδα, αν και δεν έλειπαν οι έντονες πολιτικές αντιπαραθέσεις με τον αρχηγό του. Μία από τις πιο γνωστές τους συγκρούσεις σημειώθηκε τον Δεκέμβριο του 1974, όταν ο Καραμανλής δήλωσε ότι «η Ελλάς ανήκει εις την Δύσιν», με τον Ανδρέα Παπανδρέου να απαντά: «Η Ελλάδα ανήκει στους Έλληνες».

Ο Καραμανλής άρχισε να βλέπει τον Παπανδρέου ως μόνιμο πολιτικό αντίπαλο στα τέλη του 1975, όταν τον χαρακτήρισε «αριστερά της Αριστεράς». Εκείνη την εποχή, ο χαρακτηρισμός αυτός λειτούργησε υπέρ του Παπανδρέου, καθώς ενίσχυσε τη θέση του στο νεοσύστατο ΠΑΣΟΚ, το οποίο αντιμετώπιζε αμφισβητήσεις από την αριστερή πτέρυγα.

Παράλληλα, πολλοί υποστηρίζουν ότι υπήρχαν κρυφές συνεννοήσεις μεταξύ τους. Αυτό συνδέθηκε με το γνωστό «Βυθίσατε το “Χόρα”», που διακήρυξε ο Παπανδρέου το καλοκαίρι του 1976 στη Θράκη, όταν το τουρκικό ερευνητικό σκάφος εμφανίστηκε στο Αιγαίο. Με τα χρόνια, ενισχύθηκε η εντύπωση ότι υπήρξε κάποια μορφή συνεννόησης.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου υπαινίχθηκε για πρώτη φορά κάτι τέτοιο το 1980, κατά τη συζήτηση των προγραμματικών δηλώσεων της κυβέρνησης Ράλλη, ενώ το άφησε να εννοηθεί και ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, λέγοντας ότι ο Παπανδρέου «υπηρετούσε εθνικό σκοπό». Ωστόσο, ο Πέτρος Μολυβιάτης διευκρίνισε αργότερα ότι ενημέρωσε προσωπικά τον Παπανδρέου για την πιθανότητα κρίσης με την Τουρκία, χωρίς να υπάρξει καμία συνεννόηση με τον Καραμανλή. Με ακόμη πιο ξεκάθαρο τρόπο, ο Γιάννης Βαρβιτσιώτης, στο βιβλίο του «Όπως τα έζησα: 1961-1981», αποκλείει εντελώς κάθε προσυνεννόηση.

Το σημείο καμπής, η «μονομαχία» σε όλα τα επίπεδα και η αμοιβαία αναγνώριση

Οι σχέσεις του Κωνσταντίνου Καραμανλή και του Ανδρέα Παπανδρέου πέρασαν από διαφορετικά στάδια, με σημαντικές εξελίξεις που διαμόρφωσαν την πολιτική σκηνή της Ελλάδας. Μετά το 1977, όταν ο Παπανδρέου ανέλαβε την ηγεσία της αξιωματικής αντιπολίτευσης και ο Καραμανλής επικεντρώθηκε στην ένταξη της Ελλάδας στην ΕΟΚ και τη μετάβασή του στην Προεδρία της Δημοκρατίας, οι ισορροπίες άλλαξαν. Ενώ ο Παπανδρέου δεν αντιστάθηκε ιδιαίτερα στην προεδρική υποψηφιότητα του Καραμανλή, η αντιπαράθεσή τους για την ΕΟΚ ήταν καθοριστική. Ο Καραμανλής υποστήριζε σθεναρά την ευρωπαϊκή ταυτότητα της χώρας, ενώ ο Παπανδρέου ήταν αρχικά αντίθετος, με τις θέσεις του να μετριάζονται όταν πλησίαζε στην εξουσία.

Ως Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ο Καραμανλής παρακολουθούσε στενά την κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ, διασφαλίζοντας ότι οι στρατηγικές επιλογές της χώρας –όπως οι σχέσεις με την ΕΟΚ, το ΝΑΤΟ και τα ελληνοτουρκικά ζητήματα– δεν παρεκκλίνουν από τον δυτικό προσανατολισμό. Η σχέση τους χαρακτηρίζονταν από αμοιβαίο σεβασμό, με τον Παπανδρέου να ζητά συχνά τη συμβουλή του Καραμανλή, παρά τις επιφυλάξεις που εκείνος εξέφραζε. Ο Καραμανλής, από την πλευρά του, συνέβαλε στη σταδιακή αλλαγή στάσης του Παπανδρέου απέναντι στην ΕΟΚ και παρενέβη σε κρίσιμες στιγμές, όπως η αποτροπή της παραίτησης της στρατιωτικής ηγεσίας μετά τις εκλογές του 1981.

Η «αρμονική συγκατοίκηση» που ακολούθησε, παρά τις φήμες περί διαφωνιών, ήταν αποτέλεσμα ενός άτυπου ιστορικού συμβιβασμού. Ο Καραμανλής απέφυγε να χρησιμοποιήσει τις υπερεξουσίες που του παραχωρούσε το Σύνταγμα, ενώ ο Παπανδρέου δεν τον αμφισβήτησε ποτέ σε στρατηγικά ζητήματα. Ωστόσο, η σχέση τους υπέστη ρήγμα το 1985, όταν ο Παπανδρέου, υπό εσωκομματικές πιέσεις, ανέτρεψε τη στήριξή του προς τον Καραμανλή για μια δεύτερη προεδρική θητεία, προτείνοντας τον Χρήστο Σαρτζετάκη. Η απόφαση αυτή πυροδότησε ρήξη και οδήγησε σε ψυχρότητα που δεν αποκαταστάθηκε ποτέ.

Παρά τις εντάσεις, ο Καραμανλής, σε κρίσιμες στιγμές, έδειξε διακριτική στήριξη στον Παπανδρέου, όπως το 1989, όταν εκείνος βρέθηκε πολιτικά αποδυναμωμένος. Αργότερα, φήμες θέλουν τον Παπανδρέου να εκφράζει λύπη για τη στάση του το 1985. Το 1990, με την επιστροφή του Καραμανλή στην Προεδρία και την επανεκλογή του Παπανδρέου ως πρωθυπουργού, η σχέση τους επανήλθε σε τυπικό επίπεδο, κλείνοντας έναν κύκλο έντονων πολιτικών αντιπαραθέσεων και αμοιβαίας αναγνώρισης.

Ο Α. Παπανδρέου έκτοτε είχε μόνο καλές κουβέντες στις συζητήσεις του για τον παλαιό αντίπαλό του. Αλλά στο καραμανλικό περιβάλλον υπήρχε δυσφορία για κάποια φαινόμενα διακυβέρνησης. Αμοιβαίες εξηγήσεις μεταξύ τους δεν πρόλαβαν ποτέ να δώσουν. Ο Α. Παπανδρέου έφυγε πρώτος το 1996. Και ο Κ. Καραμανλής τον αποχαιρέτησε με μια απολύτως καραμανλική δήλωση: «Ο Ανδρέας Παπανδρέου υπήρξε μεγάλος πολιτικός ηγέτης. Τα ηγετικά του προσόντα δεν τα αρνούνται ούτε εκείνοι που αμφισβητούν το έργο του. Με τους αγώνες του έβαλε τη σφραγίδα της δυναμικής προσωπικότητάς του σε μια μακρά περίοδο της εθνικής μας ζωής».