Σαν σήμερα, 16 Δεκεμβρίου 1923: Οι εκλογές στην Ελλάδα εξελίσσονται σε θρίαμβο του Ελευθερίου Βενιζέλου – Οι τελευταίες που διεξάγονται με σφαιρίδιο

Σαν σήμερα, 16 Δεκεμβρίου 1923, η Ελλάδα βίωσε μία από τις πιο κρίσιμες και παράδοξες εκλογικές αναμετρήσεις της σύγχρονης ιστορίας της. Οι βουλευτικές εκλογές εκείνης της ημέρας, που διεξήχθησαν εν μέσω έντονων πολιτικών παθών και εθνικών διχασμών μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, κατέληξαν σε θρίαμβο του Κόμματος Φιλελευθέρων του Ελευθερίου Βενιζέλου. Ωστόσο, η νίκη αυτή επισκιάστηκε από την πανηγυρική αποχή των αντιβενιζελικών δυνάμεων, καθιστώντας το αποτέλεσμα πολιτικά μεν θριαμβευτικό, αλλά αντιπροσωπευτικά δε αμφιλεγόμενο. Παράλληλα, οι εκλογές του 1923 έμειναν στην ιστορία ως οι τελευταίες που πραγματοποιήθηκαν στην Ελλάδα με το αρχαϊκό πλέον σύστημα του σφαιριδίου, σηματοδοτώντας το τέλος μιας εποχής στη διαδικασία της λαϊκής ψήφου.

Το πολιτικό κλίμα του διχασμού

Η διεξαγωγή των εκλογών τον Δεκέμβριο του 1923 ήρθε σε μια περίοδο ακραίας πολιτικής πόλωσης. Η Ελλάδα βρισκόταν υπό την πίεση της Επαναστατικής Κυβέρνησης (της «Επανάστασης του 1922») που είχε επιβάλει ηγεσία μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Η δίκη και η εκτέλεση των «Έξι» (των πολιτικών και στρατιωτικών υπευθύνων για την Καταστροφή) είχε βαθύνει το χάσμα του Εθνικού Διχασμού σε πρωτοφανές επίπεδο.

Ο Βενιζέλος, ο οποίος είχε επιστρέψει στην Ελλάδα λίγο πριν τις εκλογές, προκειμένου να διαχειριστεί τις διπλωματικές συνέπειες της κρίσης (όπως η υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάννης), ήταν η κεντρική φιγούρα της αναμέτρησης. Η επαναστατική κυβέρνηση του Στυλιανού Γονατά επιθυμούσε τη διεξαγωγή εκλογών για την αποκατάσταση της συνταγματικής νομιμότητας και την εκλογή Εθνοσυνέλευσης που θα αποφάσιζε για το μέλλον του Πολιτεύματος – δηλαδή το καθεστώς της μοναρχίας ή της δημοκρατίας.

VIRAL

Γιώργος Καλλιακμάνης: Αποκάλυψε αυτό που όλοι φοβόντουσαν για το γυναικείο πτώμα σε βαλίτσα!

Έθαψε την οικογένειά του κάτω από τη βεράντα και έγινε καπνός: Το άλυτο θρίλερ που παγώνει το αίμα

Τραγωδία στον Πειραιά: Μετά τα αποτελέσματα της ιατροδικαστικής – Ποιο ήταν το μοναδικό «παράθυρο σωτηρίας» των δύο νέων που έχασαν τη ζωή τους στο γκαράζ

Η απόφαση της αντιβενιζελικής παράταξης

Οι αντιβενιζελικοί, που περιλάμβαναν τους βασιλόφρονες, τους φιλομοναρχικούς και τους πολιτικούς που είχαν αντιταχθεί στον Βενιζέλο κατά τη διάρκεια του Διχασμού, θεώρησαν ότι οι συνθήκες υπό την Επαναστατική Κυβέρνηση δεν επέτρεπαν τη διεξαγωγή ελεύθερων και αδιάβλητων εκλογών. Η ατμόσφαιρα εκφοβισμού, η δράση των στρατιωτικών και η δίωξη των ηγετών τους (πολλοί από τους οποίους είχαν καταδικαστεί ή εξοριστεί) τους οδήγησαν στην απόφαση της μαζικής αποχής.

Ουσιαστικά, η αντιβενιζελική παράταξη χρησιμοποίησε την αποχή ως μορφή πολιτικής διαμαρτυρίας και αμφισβήτησης της νομιμότητας των εκλογών και της Επαναστατικής Κυβέρνησης. Το μήνυμα ήταν σαφές: αρνούνταν να νομιμοποιήσουν με τη συμμετοχή τους μια διαδικασία που θεωρούσαν προκαθορισμένη και διεξαγόμενη υπό πίεση.

Το αποτέλεσμα ήταν ένας πλήρης θρίαμβος για το Κόμμα Φιλελευθέρων και τους συνεργαζόμενους βενιζελικούς σχηματισμούς. Καθώς οι αντιβενιζελικές δυνάμεις απείχαν, οι βενιζελικοί εξασφάλισαν συντριπτική πλειοψηφία στην Εθνοσυνέλευση που προέκυψε. Η απουσία ισχυρής αντιπολίτευσης επέτρεψε στον Βενιζέλο και τους συμμάχους του να προχωρήσουν ανενόχλητοι στις θεσμικές αλλαγές που επιθυμούσαν.

Το τέλος του σφαιριδίου: Η τελευταία ψήφος «Ναι-Όχι»

Οι εκλογές του 1923 έχουν και ένα ιδιαίτερο τεχνοκρατικό ενδιαφέρον, καθώς ήταν οι τελευταίες στην ελληνική ιστορία που χρησιμοποιήθηκε το εκλογικό σύστημα του σφαιριδίου.

Αυτό το σύστημα, που είχε τις ρίζες του στην αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία (κληρωτική ψήφος) και χρησιμοποιήθηκε ευρέως στην Ελλάδα του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, ήταν εξαιρετικά απλοϊκό και ευάλωτο σε νοθεία και εκφοβισμό. Οι ψηφοφόροι καλούνταν να ρίξουν ένα σφαιρίδιο (συνήθως μεταλλικό ή ξύλινο) σε ένα από τα δύο δοχεία: το άσπρο για το «Ναι» (υπέρ του υποψηφίου ή της πρότασης) και το μαύρο για το «Όχι» (κατά).

Συχνά, οι εκλογείς ψήφιζαν φωναχτά ή τοποθετούσαν το σφαιρίδιο με τρόπο που να ακούγεται σε ποιο δοχείο έπεφτε, με αποτέλεσμα οι τοπικοί κομματάρχες και οι εκπρόσωποι των παρατάξεων να γνωρίζουν τη στάση του ψηφοφόρου. Αυτή η έλλειψη μυστικότητας ήταν ένας βασικός παράγοντας πολιτικού εξαναγκασμού, ιδιαίτερα σε αγροτικές περιοχές όπου η επιρροή των κομματικών «τζακιών» ήταν ισχυρή.

Το 1926, η Ελλάδα υιοθέτησε επιτέλους το ψηφοδέλτιο ως μέθοδο ψηφοφορίας, αντικαθιστώντας το σφαιρίδιο. Οι εκλογές του 1923 ήταν, επομένως, η τελευταία φορά που οι Έλληνες προσήλθαν στην κάλπη με αυτόν τον ιστορικό, αλλά πλέον ξεπερασμένο, τρόπο.

Η κατάληξη: Άνοιγμα του δρόμου για την Αβασίλευτη Δημοκρατία

Η συντριπτική βενιζελική πλειοψηφία που προέκυψε από τις εκλογές της 16ης Δεκεμβρίου 1923 άνοιξε τον δρόμο για τη ριζική ανατροπή του Πολιτεύματος.

Ο Βενιζέλος, μόλις λίγες ημέρες μετά τις εκλογές, κινήθηκε αποφασιστικά. Αντιλαμβανόμενος το αδιέξοδο και την ένταση, και θέλοντας να αποφύγει την ευθύνη για τη λήψη αποφάσεων που θα φέρουν περαιτέρω διχασμό, έφυγε από την Ελλάδα (τον Ιανουάριο του 1924) αφήνοντας την Εθνοσυνέλευση να αποφασίσει για το πολιτειακό.

Το πρώτο βήμα της νέας Συνέλευσης ήταν η έκπτωση της δυναστείας και η ανακήρυξη της Αβασίλευτης Δημοκρατίας το 1924, μετά από σχετικό δημοψήφισμα. Οι εκλογές του 1923 υπήρξαν έτσι το προοίμιο της Πρώτης Ελληνικής Δημοκρατίας, τερματίζοντας ουσιαστικά την περίοδο της Συνταγματικής Μοναρχίας.

Εν κατακλείδι, η 16η Δεκεμβρίου 1923 δεν ήταν απλώς μια εκλογική ημέρα, αλλά ένα σημείο καμπής. Ήταν η τελευταία πράξη ενός αρχαϊκού εκλογικού συστήματος, ο θρίαμβος μιας παράταξης μέσω της αποχής του αντιπάλου της και, κυρίως, η επίσημη νομιμοποίηση της διαδικασίας που οδήγησε, λίγους μήνες αργότερα, στην ίδρυση της Αβασίλευτης Δημοκρατίας στην Ελλάδα, κλείνοντας οριστικά τον κύκλο του Εθνικού Διχασμού τουλάχιστον σε θεσμικό επίπεδο.