Σαν σήμερα, 10 Δεκεμβρίου 1832: Η Σάμος αναγνωρίζεται από τον σουλτάνο Μαχμούτ Β’ ως αυτόνομη ηγεμονία, υποτελής στην Τουρκία

Στην ιστορική διαδρομή του ελληνικού έθνους, υπάρχουν ημερομηνίες που σηματοδοτούν όχι μόνο νίκες και ενσωματώσεις, αλλά και οδυνηρούς συμβιβασμούς και διπλωματικές ατραπούς. Μία τέτοια ημερομηνία είναι η 10η Δεκεμβρίου 1832. Σαν σήμερα, το νησί της Σάμου, που είχε πρωτοστατήσει στον Αγώνα της Ανεξαρτησίας του 1821, αναγνωρίστηκε από τον Σουλτάνο Μαχμούτ Β’ ως αυτόνομη ηγεμονία.

Η αναγνώριση αυτή δεν σήμανε την πολυπόθητη ένωση με το νεοσύστατο ελληνικό κράτος, αλλά την υπαγωγή της σε ένα ιδιότυπο καθεστώς: υποτελής στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, αλλά ταυτόχρονα υπό την εγγύηση των τριών Μεγάλων Δυνάμεων (Αγγλίας, Γαλλίας και Ρωσίας). Η απόφαση αυτή ήταν το επιστέγασμα μιας σκληρής διπλωματικής μάχης που άφησε τη Σάμο, μαζί με την Κρήτη και άλλα νησιά, εκτός των ορίων του πρώτου ελληνικού βασιλείου. Αυτή η «μετέωρη» κατάσταση δημιούργησε ένα μοναδικό πολιτειακό μόρφωμα που διήρκεσε σχεδόν ογδόντα χρόνια, μέχρι την οριστική της απελευθέρωση το 1912.

Η πικρή αλήθεια των συνθηκών: Γιατί η Σάμος έμεινε εκτός

Η τραγική ειρωνεία για τη Σάμο έγκειται στο γεγονός ότι, παρά τη συνεχή και επιτυχημένη συμμετοχή της στην Ελληνική Επανάσταση, η τύχη της κρίθηκε στα τραπέζια των Διεθνών Συνθηκών. Το νησί, με ηγέτη τον χαρισματικό Λυκούργο Λογοθέτη, είχε καταφέρει να διατηρήσει την ελευθερία του και να λειτουργεί ως ένα οιονεί κράτος με το «Στρατοπολιτικόν Σύστημα Σάμου» καθ’ όλη τη διάρκεια του Αγώνα.

VIRAL

Ανείπωτο θρήνος στη κηδεία της Βασιλικής: Το τελευταίο αντίο στην 39χρονη που δολοφονήθηκε στην Καλαμάτα

Ο Γολγοθάς της Βασιλικής: Το βίντεο κλιπ που έπαιξε κρυφά και οι εξομολογήσεις της – «Μου είπε ”νομίζω, ότι κάτι μου δίνει, και αποκοιμιέμαι”»

Ανησυχία στην Εύβοια: Ποιες παραλίες έχουν γεμίσει με μέδουσες – Αποκαλυπτικά βίντεο, Live χάρτης

Η Συνθήκη του Λονδίνου (1827) και αργότερα το Πρωτόκολλο του Λονδίνου (3 Φεβρουαρίου 1830) καθόρισαν τα πρώτα σύνορα του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Υπό την πίεση κυρίως της Μεγάλης Βρετανίας, η οποία φοβόταν τη δημιουργία ενός μεγάλου ελληνικού κράτους που θα ενίσχυε τη ρωσική επιρροή στην Ανατολική Μεσόγειο, η Σάμος, μαζί με τη Χίο και την Κρήτη, εξαιρέθηκαν από τα όρια του νέου βασιλείου.

Η απόφαση της 10ης Δεκεμβρίου 1832, η οποία ουσιαστικά εδραίωσε τη δημιουργία της Ηγεμονίας της Σάμου, ήταν ένας διπλωματικός ελιγμός του Σουλτάνου Μαχμούτ Β’ (ο οποίος βρισκόταν σε μια περίοδο μεταρρυθμίσεων, γνωστών ως Τανζιμάτ) και των Μεγάλων Δυνάμεων. Ο Σουλτάνος, αν και νικημένος διπλωματικά σε άλλα μέτωπα, κατάφερε να διατηρήσει την επικυριαρχία του επί του νησιού. Η αυτονομία παραχωρήθηκε ως αντιστάθμισμα στη συμμετοχή των Σαμίων στην επανάσταση, αλλά και ως μια διέξοδος για τις Δυνάμεις, οι οποίες δεν ήθελαν να αφήσουν το νησί απροστάτευτο σε μια βίαιη επανένταξη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Η λειτουργία του «μικρού κράτους» (1834-1912)

Το καθεστώς της Ηγεμονίας, αν και τυπικά τέθηκε σε ισχύ το 1832, ολοκληρώθηκε πρακτικά με την εγκαθίδρυση του Ηγεμόνα το 1834. Αυτό το «μικρό κράτος» αποτέλεσε ένα μοναδικό πολιτειακό πείραμα.

Πολιτειακό και διοικητικό πλαίσιο

Η Ηγεμονία διέθετε ιδιότυπη αυτοδιοίκηση με δικό της Σύνταγμα, Βουλή (τη λεγόμενη Πυθαγόρεια), δική της σημαία (ελληνικά χρώματα με οθωμανικό σύμβολο), και δική της διοίκηση. Ο Ηγεμόνας διοριζόταν από την Υψηλή Πύλη (τον Σουλτάνο), αλλά έπρεπε να είναι Χριστιανός και να κυβερνά με βάση τους τοπικούς νόμους και το Σύνταγμα του νησιού. Ήταν μια ημιαυτόνομη κατάσταση, όπου τα έσοδα του νησιού παρέμεναν στη Σάμο (πλην του ετήσιου φόρου υποτέλειας προς την Πύλη) και η νομοθεσία ήταν σαφώς πιο φιλελεύθερη από αυτή της υπόλοιπης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη

Παρά τις πολιτικές εντάσεις (όπως ήταν η Σαμιακή Πολιτεία του Λογοθέτη που αντιστάθηκε στην επιβολή της Ηγεμονίας μέχρι το 1834), η περίοδος αυτή χαρακτηρίστηκε από σημαντική οικονομική άνθηση. Η Σάμος ανέπτυξε το εμπόριο, την καλλιέργεια (ιδίως το περίφημο μοσχάτο κρασί της) και την εκπαίδευση. Η αστική τάξη ενισχύθηκε, τα σχολεία πολλαπλασιάστηκαν και η πολιτική ζωή, μέσα από τη λειτουργία της Βουλής, ήταν συχνά έντονη, αντικατοπτρίζοντας τις φιλελεύθερες και εθνικές επιδιώξεις του πληθυσμού.

Η πορεία προς την Ένωση: Το τέλος της ηγεμονίας

Η Ηγεμονία της Σάμου δεν ήταν μια περίοδος ηρεμίας. Χαρακτηρίστηκε από συνεχείς εσωτερικές διαμάχες μεταξύ των τοπικών παρατάξεων (όπως οι «Καρμανιόλοι» και οι «Καλικάντζαροι» κατά την επαναστατική περίοδο) και από τη διαρκή πίεση για την τελική Ένωση με την Ελλάδα.

Η ευκαιρία δόθηκε το 1912, με την έκρηξη των Βαλκανικών Πολέμων. Υπό την ηγεσία του Θεμιστοκλή Σοφούλη, η Σάμος ξεσηκώθηκε ξανά. Στις 11 Νοεμβρίου 1912 (σύμφωνα με το Ιουλιανό ημερολόγιο) ή λίγο αργότερα, το νησί απελευθερώθηκε από τις οθωμανικές δυνάμεις και ανακηρύχθηκε η Ένωση με το Ελληνικό Βασίλειο. Η πλήρης ενσωμάτωση, ωστόσο, ολοκληρώθηκε το 1914, μετά και την επίσημη αποδοχή της νέας πραγματικότητας από τις Μεγάλες Δυνάμεις.

Η απόφαση της 10ης Δεκεμβρίου 1832 παραμένει ένα σύμβολο του τρόπου με τον οποίο οι μεγάλες γεωπολιτικές ισορροπίες του 19ου αιώνα καθόρισαν την εθνική μοίρα. Η Σάμος, ενώ έχασε την άμεση ένωσή της, κέρδισε έναν βαθμό αυτονομίας που της επέτρεψε να αναπτυχθεί οικονομικά και πολιτιστικά, διατηρώντας άσβεστη την ελληνική της συνείδηση μέχρι την τελική της ενσωμάτωση.