Σαν σήμερα, 06 Φεβρουαρίου 1885: Η κυβέρνηση του Χαρίλαου Τρικούπη καταρρέει, εξαιτίας του επεισοδίου Νίκολσον και της βαριάς φορολογίας

Η Αθήνα του 1885 δεν θύμιζε σε τίποτα την ευρωπαϊκή πρωτεύουσα που ονειρευόταν ο Χαρίλαος Τρικούπης. Ήταν μια πόλη πνιγμένη στη σκόνη, τα πάθη και μια διάχυτη οργή που σιγόβραζε στα καφενεία της Ομόνοιας και στα σοκάκια της Πλάκας. Σαν σήμερα, στις 6 Φεβρουαρίου εκείνης της ταραγμένης χρονιάς, γράφτηκε ο επίλογος μιας από τις πιο φιλόδοξες αλλά και αμφιλεγόμενες κυβερνητικές θητείες του 19ου αιώνα. Η παραίτηση του Τρικούπη δεν ήταν απλώς μια πολιτική αλλαγή ήταν η σύγκρουση ενός μεγαλόπνοου οράματος με τη σκληρή πραγματικότητα μιας χώρας που δεν μπορούσε να ακολουθήσει την ταχύτητα του ηγέτη της.

Το τίμημα του εκσυγχρονισμού και η φορολογική ασφυξία

Χαρίλαος Τρικούπης

Ο Χαρίλαος Τρικούπης, ο άνθρωπος που ήθελε να φέρει τον σιδηρόδρομο, να διανοίξει τον Ισθμό της Κορίνθου και να οργανώσει το κράτος στα πρότυπα της Δύσης, είχε υποπέσει σε ένα θανάσιμο σφάλμα για την εποχή: είχε αδειάσει τις τσέπες των Ελλήνων. Για να χρηματοδοτήσει τα τεράστια έργα υποδομής και να αναδιοργανώσει τον στρατό, είχε επιβάλει μια σειρά από βαρύτατους φόρους που είχαν γονατίσει την αγορά. Ο καπνός, το οινόπνευμα, το αλάτι, ακόμα και τα είδη πρώτης ανάγκης, είχαν γίνει απρόσιτα για τον μέσο πολίτη. Ο Τρικούπης πίστευε ακράδαντα ότι η Ελλάδα έπρεπε πρώτα να γίνει κράτος υποδομών για να μπορέσει αργότερα να διεκδικήσει εθνικά δίκαια, αλλά ο λαός ένιωθε μόνο την πίεση της εφορίας στον λαιμό του.

Η αντιπολίτευση, υπό τον δεινό λαϊκιστή Θεόδωρο Δηλιγιάννη, είχε βρει το τέλειο σύνθημα: «Κάτω οι φόροι». Ο Δηλιγιάννης, που αντιπροσώπευε την «παλιά Ελλάδα» των τοπικών συμφερόντων και της συναισθηματικής ρητορικής, κατηγορούσε τον Τρικούπη ως «φορομπήχτη» και ανάλγητο τεχνοκράτη. Η Ελλάδα βρισκόταν σε αναβρασμό, και το μόνο που έλειπε ήταν μια αφορμή για να ξεχειλίσει το ποτήρι της εθνικής αγανάκτησης.

Το επεισόδιο Νίκολσον και η διπλωματική ταπείνωση

Γελοιογραφία του Επεισοδίου Νίκολσον και η υποχώρηση του Χαρίλαου Τρικούπη

Αυτή η αφορμή δόθηκε με έναν τρόπο σχεδόν σουρεαλιστικό, σε έναν απογευματινό περίπατο στον λόφο του Λυκαβηττού. Ο Άρθουρ Νίκολσον, γραμματέας της βρετανικής πρεσβείας στην Αθήνα, έκανε τη βόλτα του μαζί με τη σύζυγο του, όταν ένας Έλληνας χωροφύλακας, ονόματι Λουκάς, τον σταμάτησε με τρόπο αγροίκο. Ο χωροφύλακας, μην αναγνωρίζοντας τον υψηλόβαθμο διπλωμάτη και θεωρώντας ότι ο «ξένος» παραβίαζε κάποιους κανόνες ευταξίας σε απαγορευμένο χώρο, τον κακομεταχειρίστηκε.

VIRAL

Δραματικές εξελίξεις στην Καλαμάτα: Δεν μπορεί να αναλάβει τις κόρες της 39χρονης η θεία τους – Τι συμβαίνει

Τι είπε ο 75χρονος στην Ναύπακτο: «Κόλλησε το γκάζι, τι έγινε… και πήγα κι έπεσα πάνω στα 3 μηχανάκια» – Ξέσπασε ο Ευαγγελάτος

Θανατική ποινή για τους άνδρες που κακοποίησαν τουρίστρια μπροστά στα παιδιά της αφού το αυτοκίνητό της έμεινε από καύσιμα

Άρθουρ Νίκολσον

Το επεισόδιο θα μπορούσε να είχε λήξει με μια απλή συγγνώμη, όμως η Μεγάλη Βρετανία της εποχής εκείνης δεν σήκωνε μύγα στο σπαθί της. Η διπλωματική αντίδραση του Λονδίνου ήταν κεραυνοβόλα και ταπεινωτική. Απαίτησαν από τον Τρικούπη όχι μόνο μια επίσημη συγγνώμη, αλλά και την απόλυση του χωροφύλακα μπροστά στα μάτια του Νίκολσον, συνοδεία στρατιωτικών τιμών. Ο Τρικούπης, ένας πολιτικός με βαθιά γνώση της διεθνούς διπλωματίας, γνώριζε ότι η Ελλάδα δεν είχε την πολυτέλεια να συγκρουστεί με την υπερδύναμη της εποχής. Υποχώρησε και ικανοποίησε τις βρετανικές απαιτήσεις.

Για τον μέσο Έλληνα όμως, που ήδη ένιωθε την πίεση της εφορίας, αυτή η υποχώρηση ερμηνεύτηκε ως έλλειψη πατριωτισμού. Το «Επεισόδιο Νίκολσον» έγινε το απόλυτο όπλο στα χέρια της αντιπολίτευσης. Οι πολίτες δεν φώναζαν πια μόνο για το ψωμί και τον καπνό, αλλά και για την «τιμή της στολής του Έλληνα στρατιώτη».

Η οργή του πεζοδρομίου και η ώρα του Δηλιγιάννη

Σατιρική εικόνα με τον Χαρίλαο Τρικούπη και τον Δηλιγιάννη

Οι συγκεντρώσεις στο κέντρο της Αθήνας πήραν διαστάσεις εξέγερσης. Ο Δηλιγιάννης, με το χαρακτηριστικό του ύφος, εκμεταλλεύτηκε το «λαϊκό αίσθημα» στο έπακρο. Ο Τρικούπης κατηγορήθηκε ως «ξενοκίνητος» και άνθρωπος που δεν λογαριάζει την εθνική υπερηφάνεια μπροστά στους ξένους δανειστές και διπλωμάτες. Η πίεση μεταφέρθηκε μέσα στη Βουλή, όπου η κοινοβουλευτική πλειοψηφία άρχισε να φυλλορροεί.

Ο «μεγάλος μεταρρυθμιστής» βρέθηκε απομονωμένος, αντιμέτωπος με ένα πλήθος που τον αποδοκίμαζε κάτω από το παράθυρο του και μια αντιπολίτευση που υποσχόταν τα πάντα στους πάντες. Ο Τρικούπης, παρά την ψυχραιμία του, κατάλαβε ότι το πολιτικό κλίμα είχε δηλητηριαστεί ανεπανόρθωτα. Η βαριά φορολογία είχε αφαιρέσει τη λαϊκή βάση της κυβέρνησης και το επεισόδιο με τον Άγγλο διπλωμάτη είχε αφαιρέσει το ηθικό της έρεισμα.

6 Φεβρουαρίου 1885: Η παραίτηση και η κληρονομιά μιας πτώσης

Στις 6 Φεβρουαρίου 1885, ο Χαρίλαος Τρικούπης υπέβαλε την παραίτησή του στον Βασιλιά Γεώργιο Α’. Η πτώση του σηματοδότησε την αρχή μιας περιόδου πολιτικής αστάθειας και την επικράτηση του δηλιγιαννισμού, ο οποίος υποσχέθηκε μείωση φόρων αλλά οδήγησε τη χώρα σε ακόμα μεγαλύτερες περιπέτειες.

Η ιστορία εκείνης της ημέρας παραμένει διδακτική. Ο Τρικούπης έπεσε γιατί προσπάθησε να κάνει πάρα πολλά, πολύ γρήγορα, χωρίς να υπολογίσει την αντοχή των πολιτών. Η πτώση του το 1885 ήταν η πρώτη πράξη ενός δράματος που θα οδηγούσε τελικά στην οικονομική κατάρρευση του 1893 και στο ιστορικό «Δυστυχώς επτωχεύσαμεν».

Σήμερα, η μορφή του Τρικούπη κοσμεί την ιστορία μας ως ο άνθρωπος που έβαλε τις βάσεις της σύγχρονης Ελλάδας, όμως εκείνη την ημέρα του Φεβρουαρίου, για τον απλό κόσμο της Αθήνας, ήταν απλώς ο ηγέτης που έχασε την επαφή με την πραγματικότητα της επιβίωσης.