Σαν σήμερα, 04 Νοεμβρίου 1944: Το τέλος του εφιάλτη – Η ολοκληρωτική εκκένωση της Ηπειρωτικής Ελλάδας από τους Γερμανούς

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Σαν σήμερα, στις 4 Νοεμβρίου του 1944, η Ελλάδα ολοκλήρωσε ένα ιστορικό, αλλά αιματηρό, κεφάλαιο: την εκκένωση του μεγαλύτερου μέρους της ηπειρωτικής επικράτειας από τα στρατεύματα της ναζιστικής Γερμανίας. Παρόλο που η Αθήνα είχε απελευθερωθεί ήδη από τον Οκτώβριο, η αποχώρηση των γερμανικών δυνάμεων από τα τελευταία οχυρά της ενδοχώρας και της Μακεδονίας, όπως η Θεσσαλονίκη, σηματοδότησε την οριστική αποκατάσταση της ελληνικής κυριαρχίας στην ηπειρωτική χώρα. Ωστόσο, η ελευθερία δεν ήταν καθολική. Γερμανικές φρουρές παρέμειναν στα στρατηγικά νησιά του Αιγαίου και της Κρήτης, δημιουργώντας ένα περίπλοκο μεταπολεμικό σκηνικό.

Το χρονικό της αποχώρησης: Η επιχείρηση «Ajas»

Η γερμανική αποχώρηση, γνωστή ως Επιχείρηση «Ajas» (Ajas) ή «Aktion Ajas», ήταν μια αναγκαστική κίνηση που υπαγορεύτηκε από τις στρατιωτικές εξελίξεις στο Ανατολικό Μέτωπο και τα Βαλκάνια. Η προέλαση του Κόκκινου Στρατού και η αποχώρηση της Βουλγαρίας από τον Άξονα τον Αύγουστο του 1944 δημιούργησαν τον κίνδυνο τα γερμανικά στρατεύματα στην Ελλάδα να περικυκλωθούν και να αποκοπούν.

Ο στόχος της Βέρμαχτ ήταν η τάχιστη και οργανωμένη μεταφορά των δυνάμεων από την Ελλάδα προς τον Βορρά, μέσω της Γιουγκοσλαβίας, προκειμένου να ενισχύσουν το κεντρικό μέτωπο. Η αποχώρηση ξεκίνησε σταδιακά τον Σεπτέμβριο του 1944, με τις γερμανικές μονάδες να κινούνται προς τον Βορρά, αφήνοντας πίσω τους τεράστιες καταστροφές σε υποδομές, λιμάνια και γέφυρες, στο πλαίσιο της τακτικής της «καμμένης γης».

Η Θεσσαλονίκη, το μεγαλύτερο αστικό κέντρο του Βορρά, εγκαταλείφθηκε στις 30 Οκτωβρίου 1944 (ημέρα της απελευθέρωσης της πόλης). Η ολοκληρωτική εκκένωση της Μακεδονίας και των τελευταίων περιοχών της Ηπειρωτικής Ελλάδας ολοκληρώθηκε επίσημα στις 4 Νοεμβρίου.

Οι νησιωτικοί θύλακοι: Η συνέχεια της Κατοχής

Παρόλο που η ηπειρωτική Ελλάδα ήταν ελεύθερη, η γερμανική παρουσία παρέμεινε ισχυρή σε στρατηγικά νησιά, κυρίως λόγω της γεωπολιτικής τους σημασίας για τον έλεγχο της ανατολικής Μεσογείου. Οι γερμανικές φρουρές παρέμειναν στα νησιά:

• Δωδεκάνησα: Ρόδος, Κάλυμνος, Κως.
• Κυκλάδες και Κεντρικό Αιγαίο: Λέρος, Τήνος, Μήλος.
• Κρήτη: Στο βορειοδυτικό τμήμα του νησιού.

Οι δυνάμεις αυτές, ενισχυμένες από τους Ιταλούς που είχαν παραδοθεί, παρέμειναν αποκομμένες από την κύρια γερμανική διοίκηση. Ουσιαστικά, η Κατοχή συνεχίστηκε σε αυτά τα νησιά για πολλούς μήνες.

Η μάχη για τα νησιά και η λήξη του πολέμου

Η απελευθέρωση αυτών των νησιών ήρθε μόνο με τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

• Κρήτη: Οι γερμανικές δυνάμεις, που είχαν αποκλειστεί σε ένα μικρό τμήμα του νησιού (γύρω από τα Χανιά), συνθηκολόγησαν στις 9 Μαΐου 1945, μία ημέρα μετά την επίσημη συνθηκολόγηση της Γερμανίας.
• Δωδεκάνησα: Τα νησιά, που βρίσκονταν υπό γερμανική κατοχή, συνθηκολόγησαν επίσης τον Μάιο του 1945. Το γεγονός αυτό ήταν καθοριστικό, καθώς οδήγησε, δύο χρόνια αργότερα (1947), στην ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων με την Ελλάδα.

Η παραμονή των γερμανικών φρουρών στα νησιά αυτά είχε διπλό αντίκτυπο: διατήρησε την οικονομική και στρατιωτική πίεση στους τοπικούς πληθυσμούς και καθυστέρησε την αποκατάσταση της διοικητικής και πολιτικής σταθερότητας σε αυτές τις περιοχές.

Το μεταπολεμικό σκηνικό: Από την εκκένωση στον εμφύλιο

Η 4η Νοεμβρίου 1944 βρήκε την Ελλάδα ελεύθερη από ξένο στρατό, αλλά όχι από εσωτερικές συγκρούσεις. Η αποχώρηση των Γερμανών άφησε πίσω της ένα πολιτικό και στρατιωτικό κενό εξουσίας.

Η επιστροφή της ελληνικής κυβέρνησης από το Κάιρο και η παρουσία των βρετανικών στρατευμάτων βρήκαν αντιμέτωπο το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ) και τον στρατό του, τον Ελληνικό Λαϊκό Απελευθερωτικό Στρατό (ΕΛΑΣ), την ισχυρότερη αντιστασιακή δύναμη. Η απουσία ενός κοινού εθνικού οράματος και η έλλειψη συμφωνίας για τον αφοπλισμό οδήγησαν τελικά στα Δεκεμβριανά του 1944 και, λίγα χρόνια αργότερα, στον Εμφύλιο Πόλεμο.

Η 4η Νοεμβρίου 1944 αποτελεί, επομένως, μια ημέρα-ορόσημο, που σηματοδοτεί το τέλος του γερμανικού ζυγού στην ηπειρωτική Ελλάδα, αλλά ταυτόχρονα και την έναρξη μιας νέας, εσωτερικής περιόδου συγκρούσεων που θα δοκίμαζε σκληρά τις αντοχές του ελληνικού έθνους. Η οριστική λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και η πλήρης απελευθέρωση όλων των ελληνικών εδαφών, συμπεριλαμβανομένων των νησιών, ήρθε μόνο με τη συνθηκολόγηση της ναζιστικής Γερμανίας τον Μάιο του 1945.