Σαν σήμερα, 03 Μαρτίου 1821: Το μοιραίο φιρμάνι του Σουλτάνου και ο αφορισμός που σημάδεψε την Ελληνική Επανάσταση

Η 3η Μαρτίου του 1821 αποτελεί έναν από τους πιο δραματικούς και αμφιλεγόμενους σταθμούς στην πορεία προς την εθνική παλιγγενεσία. Εκείνη την ημέρα, η Κωνσταντινούπολη βρισκόταν υπό το κράτος ενός πρωτοφανούς αναβρασμού. Ο Σουλτάνος Μαχμούτ Β’, έχοντας λάβει τις πρώτες επίσημες αναφορές για την εξέγερση του Αλέξανδρου Υψηλάντη στη Μολδοβλαχία, αποφάσισε να χρησιμοποιήσει το ισχυρότερο θεσμικό και πνευματικό εργαλείο που διέθετε για να καταστείλει την επανάσταση πριν αυτή εξαπλωθεί: την ισχύ του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Με ένα αυστηρό φιρμάνι, απαίτησε από τον Πατριάρχη Γρηγόριο Ε’ τον αφορισμό του Υψηλάντη και του Μιχαήλ Σούτσου, θέτοντας την ηγεσία της Εκκλησίας μπροστά σε ένα αμείλικτο δίλημμα ανάμεσα στη θρησκευτική συνείδηση και την επιβίωση του γένους.

Η οργή του Μαχμούτ Β’ και η απειλή της γενικής σφαγής

Όταν οι ειδήσεις για τη διάβαση του Προύθου από τον Αλέξανδρο Υψηλάντη και την κήρυξη της επανάστασης στο Ιάσιο έφτασαν στην Υψηλή Πύλη, η αντίδραση του Σουλτάνου ήταν ακαριαία και βίαιη. Ο Μαχμούτ Β’ δεν είδε την κίνηση αυτή απλώς ως μια τοπική εξέγερση, αλλά ως μια προδοσία των προνομίων που απολάμβαναν οι Έλληνες εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η οργή του στράφηκε αμέσως κατά των Φαναριωτών και του Πατριαρχείου, τους οποίους θεωρούσε εγγυητές της πίστης των χριστιανών υπηκόων του.

Σουλτάνος Μαχμούτ Β'

Το φιρμάνι που εκδόθηκε στις 3 Μαρτίου δεν ήταν μια απλή διοικητική εντολή. Ήταν μια τελεσιγραφική απαίτηση που συνοδευόταν από τη σιωπηρή αλλά σαφή απειλή της γενικής σφαγής των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης. Ο Σουλτάνος ζητούσε τον δημόσιο και επίσημο αποκηρυγμό των επαναστατών, επιδιώκοντας να στερήσει από τον Υψηλάντη και τον Σούτσο το ηθικό και πνευματικό τους έρεισμα. Για την οθωμανική διοίκηση, ο αφορισμός θα αποτελούσε την απόδειξη ότι η Εκκλησία παρέμενε πιστή στον «νόμιμο» ηγεμόνα και ότι οι επαναστάτες δεν ήταν παρά κοινοί ταραχοποιοί.

Πατριάρχης Γρηγόριος Ε'

Το τραγικό δίλημμα του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε’

Ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε’ βρέθηκε σε μια θέση που λίγοι ιστορικοί ηγέτες έχουν κληθεί να διαχειριστούν. Από τη μία πλευρά, ως πνευματικός πατέρας των Ελλήνων, γνώριζε καλά τις προετοιμασίες της Φιλικής Εταιρείας και τις ελπίδες του έθνους. Από την άλλη, ως «Μιλέτ Μπασί», δηλαδή εθνάρχης των Ρωμιών, ήταν προσωπικά υπεύθυνος απέναντι στον Σουλτάνο για τη διαγωγή του ποιμνίου του. Η άρνηση έκδοσης του αφορισμού θα σήμαινε την άμεση θανάτωση χιλιάδων αθώων χριστιανών στην Πόλη και τη Μικρά Ασία, καθώς οι γενίτσαροι ήταν ήδη έτοιμοι να εξαπολύσουν πογκρόμ.

VIRAL

Δραματικές εξελίξεις στην Καλαμάτα: Δεν μπορεί να αναλάβει τις κόρες της 39χρονης η θεία τους – Τι συμβαίνει

Τι είπε ο 75χρονος στην Ναύπακτο: «Κόλλησε το γκάζι, τι έγινε… και πήγα κι έπεσα πάνω στα 3 μηχανάκια» – Ξέσπασε ο Ευαγγελάτος

Θανατική ποινή για τους άνδρες που κακοποίησαν τουρίστρια μπροστά στα παιδιά της αφού το αυτοκίνητό της έμεινε από καύσιμα

Μέσα σε αυτό το κλίμα τρόμου, ο Γρηγόριος Ε’ συγκάλεσε τη Σύνοδο. Η απόφαση που ελήφθη ήταν προϊόν μιας απελπισμένης προσπάθειας να κερδηθεί χρόνος και να σωθεί το βιολογικό σώμα του ελληνισμού στην έδρα της αυτοκρατορίας. Ο αφορισμός συντάχθηκε με γλώσσα σκληρή, καταδικάζοντας τις ενέργειες του Υψηλάντη ως «αχαριστία» και «αποστασία». Ωστόσο, η ιστορική έρευνα έχει δείξει ότι πολλοί από τους αποδέκτες του αφορισμού, καθώς και η ηγεσία της Επανάστασης, αντιλήφθηκαν τον αναγκαστικό χαρακτήρα της πράξης αυτής. Ο ίδιος ο Υψηλάντης, σε επιστολές του, είχε προειδοποιήσει τους οπλαρχηγούς να μην πτοηθούν από τυχόν αφορισμούς, καθώς αυτοί θα γίνονταν «υπό την μάχαιραν του τυράννου».

Ο απαγχονισμός του Πατριάρχη Γρηγόριου Ε'

Οι συνέπειες του αφορισμού και η θυσία του Πατριάρχη

Παρά την υποχώρηση του Πατριαρχείου και την έκδοση του αφορισμού, ο Σουλτάνος Μαχμούτ Β’ δεν πείστηκε για την ειλικρίνεια των προθέσεων της εκκλησιαστικής ηγεσίας. Η πράξη της 3ης Μαρτίου δεν στάθηκε αρκετή για να κατευνάσει το μίσος της Υψηλής Πύλης. Η Επανάσταση είχε ήδη λάβει διαστάσεις που δεν μπορούσαν να ανασταλούν από ένα χαρτί, όσο βαρύ κι αν ήταν το πνευματικό του περιεχόμενο. Λίγες εβδομάδες αργότερα, την ημέρα του Πάσχα, ο Γρηγόριος Ε’ θα πλήρωνε με τη ζωή του την αδυναμία του να συγκρατήσει το ξέσπασμα της ελευθερίας, οδηγούμενος στην αγχόνη της κεντρικής πύλης του Πατριαρχείου.

Η ιστορική αποτίμηση του γεγονότος της 3ης Μαρτίου παραμένει αντικείμενο συζήτησης μέχρι σήμερα. Για κάποιους, ο αφορισμός ήταν μια αναγκαία διπλωματική κίνηση για την αποτροπή μιας γενοκτονίας, ενώ για άλλους αποτέλεσε ένα πλήγμα στην ενότητα του αγώνα. Το σίγουρο είναι ότι εκείνο το φιρμάνι του Σουλτάνου ανέδειξε την τραγική σύγκρουση δύο κόσμων: ενός κόσμου που κατέρρεε και προσπαθούσε να κρατηθεί στην εξουσία μέσω της βίας και της πνευματικής τρομοκρατίας, και ενός έθνους που ήταν πλέον αποφασισμένο να διεκδικήσει την ανεξαρτησία του, αψηφώντας ακόμη και τις πιο ιερές κατάρες προκειμένου να κερδίσει την ελευθερία του.