ΑΡΧΙΚΗ LIFE RETROMANIA

Χούντα και Πολυτεχνείο: Η ιστορία πέρα από τα στρατόπεδα και τους μύθους- Τι πραγματικά συνέβη στις 17 Νοεμβρίου του 1973;

Χούντα και Πολυτεχνείο: Η ιστορία πέρα από τα στρατόπεδα και τους μύθους- Τι πραγματικά συνέβη στις 17 Νοεμβρίου του 1973;
Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Πενήντα τρία χρόνια μετά τα γεγονότα του Νοεμβρίου του 1973, η επέτειος του Πολυτεχνείου εξακολουθεί να αποτελεί σημείο τριβής, φέρνοντας συχνά στην επιφάνεια δύο ακραίες αφηγήσεις: από τη μία πλευρά την άποψη ότι «στο Πολυτεχνείο δεν σκοτώθηκε κανείς» και από την άλλη τους ισχυρισμούς για «εκατοντάδες νεκρούς». Μια προσεκτική, ψύχραιμη και τεκμηριωμένη ματιά στα ιστορικά γεγονότα, στην πορεία προς τη δικτατορία και στην ίδια την εξέγερση αποκαλύπτει μια πραγματικότητα πολύ πιο σύνθετη από τα απλοϊκά διπόλα.

Η αφετηρία: Από τα Ιουλιανά στην 21η Απριλίου 1967

Για να κατανοήσει κανείς τις συνθήκες που οδήγησαν στο Πολυτεχνείο, απαιτείται η επιστροφή στα χρόνια της πολιτικής αστάθειας που προηγήθηκαν. Το καλοκαίρι του 1965, ο τότε πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου συγκρούστηκε με τον νεαρό βασιλιά Κωνσταντίνο για τον έλεγχο του στρατεύματος, οδηγούμενος σε παραίτηση. Ακολούθησε η ταραχώδης περίοδος των Ιουλιανών και, παρά το γεγονός ότι προκηρύχθηκαν εκλογές για τις 28 Μαΐου 1967 –στις οποίες πολλοί προέβλεπαν νίκη της Ένωσης Κέντρου–, τα σχέδια αυτά ανατράπηκαν απότομα.

Η νύχτα της 21ης Απριλίου 1967 σημαδεύτηκε από την κίνηση μιας ομάδας συνταγματαρχών, με επικεφαλής τους Γεώργιο Παπαδόπουλο, Νικόλαο Μακαρέζο και Στυλιανό Πατακό. Αξιοποιώντας ένα έτοιμο στρατιωτικό σχέδιο αντιμετώπισης κομμουνιστικής εξέγερσης (με την κωδική ονομασία «Προμηθεύς»), τα τανκς βγήκαν στους δρόμους της Αθήνας γύρω στις δύο τα ξημερώματα, καταλαμβάνοντας τη Βουλή, τα υπουργεία και τον ραδιοσταθμό. Η δικτατορία δικαιολόγησε την επέμβασή της ως σωτηρία της χώρας από τον κομμουνισμό, ωστόσο ουδέποτε βρέθηκε στοιχείο που να αποδεικνύει επικείμενη εξέγερση.

Η επιβολή του καθεστώτος συνοδεύτηκε από τη διάλυση των κομμάτων, τη λογοκρισία στον Τύπο και τις μαζικές συλλήψεις χιλιάδων πολιτών που οδηγήθηκαν εξόριστοι σε νησιά όπως η Γυάρος και η Λέρος. Το 1969, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων κατέληξε στο πόρισμα ότι τα βασανιστήρια στην Ελλάδα αποτελούσαν διοικητική πρακτική.

Η οικονομία και ο ρόλος των ΗΠΑ

Αρκετοί υπερασπιστές της περιόδου εκείνης επικαλούνται την τάξη και τα οικονομικά επιτεύγματα, υποστηρίζοντας ότι η οικονομία πήγαινε καλύτερα και πως χαρίστηκαν τα χρέη των αγροτών. Αναλύοντας τα στοιχεία, διαπιστώνεται ότι η ετήσια οικονομική ανάπτυξη κυμάνθηκε γύρω στο 9% από το 1968 έως το 1973, ρυθμός όμως που καταγράφετο και πριν από τη δικτατορία, συνεχίζοντας μια ήδη υπάρχουσα τάση. Παράλληλα, το 1968 η Χούντα διέγραψε μέρος των αγροτικών χρεών προς την Αγροτική Τράπεζα. Ωστόσο, ο πληθωρισμός εκτοξεύθηκε το 1973 πάνω από το 15% (φτάνοντας κοντά στο 30% στο τέλος του έτους), λόγω διεθνών παραγόντων αλλά και της υπερθέρμανσης της εγχώριας οικονομίας, ενώ το κόστος της «τάξης» το πλήρωσαν όσοι τόλμησαν να διαφωνήσουν.

Όσον αφορά τον εξωτερικό παράγοντα, τα αποχαρακτηρισμένα αμερικανικά έγγραφα δείχνουν ότι η Ουάσινγκτον γνώριζε τις διεργασίες για επέμβαση χωρίς όμως να αποδεικνύεται άμεση οργάνωση του πραξικοπήματος από μέρους της. Παρ’ όλα αυτά, το καθεστώς στηρίχθηκε αργότερα με όπλα και επίσημες επισκέψεις, με τον Μπιλ Κλίντον να παραδέχεται το 1999 στην Αθήνα ότι οι ΗΠΑ είχαν θυσιάσει τη δημοκρατία στον βωμό των συμφερόντων του Ψυχρού Πολέμου.

Το «πείραμα» του 1973 και η έκρηξη του Νοεμβρίου

Το έτος 1973 αποτέλεσε ορόσημο ρήξης. Τον Φεβρουάριο, ένα διάταγμα που προέβλεπε στράτευση για τους φοιτητές που απείχαν από τα μαθήματα πυροδότησε αντιδράσεις, οδηγώντας στις καταλήψεις της Νομικής Σχολής τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο. Ακολούθησε τον Μάιο το αποτυχημένο κίνημα στο Ναυτικό, με το αντιτορπιλικό «Βέλος» να αρνείται να επιστρέψει και να καταπλέει σε ιταλικό λιμάνι.

Σε μια προσπάθεια ελεγχόμενης μετάβασης, ο Γεώργιος Παπαδόπουλος κατήργησε τη βασιλεία, κέρδισε ένα αμφιλεγόμενο δημοψήφισμα και τοποθέτησε τον Σπύρο Μαρκεζίνη ως πρωθυπουργό με στόχο τη διενέργεια εκλογών. Η αποκαλούμενη «φιλελευθεροποίηση» απορρίφθηκε από τους φοιτητές, καθώς διατηρούσε τον δικτάτορα ως πρόεδρο με αυξημένες υπερεξουσίες.

Την Τετάρτη 14 Νοεμβρίου 1973, οι φοιτητές στο Πολυτεχνείο της οδού Πατησίων αποφάσισαν κατάληψη, ζητώντας αρχικά φοιτητικές εκλογές. Μέσω ενός αυτοσχέδιου ραδιοφωνικού πομπού, με χαρακτηριστικές φωνές όπως αυτή της Μαρίας Δαμανάκη, ο σταθμός καλούσε τον κόσμο στον δρόμο, μετατρέποντας το αίτημα σε «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» και συνθήματα κατά της Χούντας και των Αμερικανών. Μέχρι την Παρασκευή 16 Νοεμβρίου, δεκάδες χιλιάδες εργάτες, μαθητές και πολίτες είχαν συσπειρωθεί γύρω και μέσα στο ίδρυμα. Το σούρουπο της ίδιας μέρας, οι συγκρούσεις με την αστυνομία κλιμακώθηκαν, τα δακρυγόνα έδωσαν τη θέση τους στα πυρά και έπεσαν οι πρώτοι νεκροί γύρω από το συγκρότημα.

Η εμπλοκή του στρατού αποφασίστηκε τα μεσάνυχτα, με τα τανκς να φτάνουν στο κέντρο. Ξημερώματα Σαββάτου, 17 Νοεμβρίου 1973, γύρω στις 3:00, ένα άρμα μάχης γκρέμισε την κεντρική πύλη του Πολυτεχνείου, ενώ άνθρωποι βρίσκονταν ακόμη πάνω της και η φοιτήτρια Πέπη Ρηγοπούλου τραυματιζόταν σοβαρά. Μέχρι τις 4:00 το πρωί, ο χώρος είχε εκκενωθεί βίαια.

Η αλήθεια για τους νεκρούς: Ούτε μηδέν ούτε εκατοντάδες

Ένα από τα πιο επίμονα πεδία αντιπαράθεσης αφορά τον αριθμό των θυμάτων. Το καθεστώς έκανε αρχικά λόγο για τέσσερους και αργότερα για 15 νεκρούς, ενώ αντίθετα, μεταπολιτευτικά κυκλοφόρησαν λίστες με δεκάδες ή εκατοντάδες ονόματα που συχνά περιλάμβαναν τραυματίες που επέζησαν, διπλοεγγραφές ή άτοσμα εκτός πραγματικού πλαισίου.

Η πιο τεκμηριωμένη ιστορική έρευνα, η οποία πραγματοποιήθηκε από τον ιστορικό του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και αυτόπτη μάρτυρα Λεωνίδα Καλλιβρετάκη, κατέληξε σε συγκεκριμένα συμπεράσματα. Σύμφωνα με τα στοιχεία του, οι πλήρως τεκμηριωμένοι νεκροί ανέρχονται σε 26, ενώ υπάρχουν έως 16 ακόμη ανώνυμες περιπτώσεις που δεν έχουν επιβεβαιωθεί επίσημα.

Κανένας από τους επίσημα καταγεγραμμένους νεκρούς δεν σκοτώθηκε εντός του προαυλίου του Πολυτεχνείου. Τα θύματα έχασαν τη ζωή τους από τις 16 έως τις 18 Νοεμβρίου στους γύρω δρόμους και τις συνοικίες της Αθήνας από σφαίρες, ξύλο ή τις συνέπειες των δακρυγόνων. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται:

  • Ο 17χρονος μαθητής Διομίδης Κομνηνός.
  • Η 22χρονη Νορβηγίδα φοιτήτρια Tove Engeland.
  • Ο φοιτητής Γιώργος Σταμούρης.
  • Ο 20χρονος ηλεκτρολόγος Μιχάλης Μυρογιάννης.

Ακόμη και ο 5,5 ετών Δημήτρης Θεοδώρας, ο οποίος χτυπήθηκε μοιραία από αδέσποτη σφαίρα στρατιωτικής περιπόλου στου Ζωγράφου, τρία χιλιόμετρα μακριά από το Πολυτεχνείο.

Οι τραυματίες που κατέφυγαν στα νοσοκομεία ξεπέρασαν τους χίλιους, χωρίς να υπολογίζονται όσοι απέφυγαν τα νοσοκομεία από φόβο σύλληψης. Παρότι το τανκ δεν προκάλεσε θανάτους στην πύλη, τα τεθωρακισμένα και οι δυνάμεις ασφαλείας επέφεραν θανατηφόρα πλήγματα στους γύρω δρόμους. Συνεπώς, ο ισχυρισμός ότι «δεν σκοτώθηκε κανείς» καταρρίπτεται από την ύπαρξη δεκάδων θυμάτων εκτός του ιδρύματος, όπως και ο μύθος των «εκατοντάδων νεκρών» που δεν τεκμηριώθηκε ποτέ.

Η εξέγερση του Πολυτεχνείου παραμένει έως σήμερα σύμβολο αντίστασης

Η πολιτική μετάβαση και η κληρονομιά της εξέγερσης

Οκτώ μέρες μετά τα γεγονότα, στις 25 Νοεμβρίου 1973, ο Γεώργιος Παπαδόπουλος ανατράπηκε από τον αρχηγό της Στρατιωτικής Αστυνομίας, Δημήτριο Ιωαννίδη, ο οποίος οδήγησε το καθεστώς σε σκληρότερη γραμμή. Τον Ιούλιο του 1974, η χούντα του Ιωαννίδη επιχείρησε πραξικόπημα κατά του Μακαρίου στην Κύπρο, προκαλώντας την τουρκική εισβολή και την κατάρρευση του καθεστώτος. Στις 24 Ιουλίου 1974, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής ορκίστηκε πρωθυπουργός.

Οι ιστορικοί συγκλίνουν στο ότι τη χούντα δεν την έριξε άμεσα το Πολυτεχνείο εκείνη τη νύχτα, αλλά η τραγωδία της Κύπρου. Ωστόσο, η εξέγερση απέδειξε ότι η κοινωνική αντίθεση στο καθεστώς ήταν ευρύτατη, τορπιλίζοντας το «πείραμα Μαρκεζίνη».

Η πρώτη επίσημη πορεία προς την αμερικανική πρεσβεία πραγματοποιήθηκε στις 24 Νοεμβρίου 1974, μετά τις πρώτες ελεύθερες εκλογές, με πρωτοβουλία των πολιτών και των φοιτητών και όχι με κυβερνητικό διάταγμα. Μέσα στα χρόνια, η επέτειος σημαδεύτηκε από θλιβερές στιγμές και απώλειες (όπως του Ιάκωβου Κουμή, της Σταματίνας Κανελοπούλου και του 15χρονου Μιχάλη Καλτεζά σε επεισόδια), ενώ το ίδιο το σύμβολο του Πολυτεχνείου εργαλειοποιήθηκε πολιτικά ή ακόμη και οικειοποιήθηκε από τρομοκρατικές οργανώσεις, όπως η «17 Νοέμβρη».

Παρά τις διαχρονικές διχογνωμίες και τις διαφορετικές προσεγγίσεις στις δημοσκοπήσεις –όπου η πλειοψηφία αναγνωρίζει τη σκοτεινή φύση της δικτατορίας, ενώ μια μειοψηφία αμφισβητεί ή υπερβάλλει για τα μεγέθη–, η ουσία του Νοεμβρίου παραμένει αδιαπραγμάτευτη. Χιλιάδες νέοι και πολίτες διεκδίκησαν δημοκρατία και ελευθερία, αντιμετωπίζοντας την κρατική καταστολή.

Τα ονόματα των θυμάτων δεν ανήκουν σε καμία πολιτική παράταξη· ήταν μαθητές, φοιτητές, εργαζόμενοι και απλοί άνθρωποι που βρέθηκαν στο πέρασμα της ιστορίας. Πέρα από τις διαφωνίες για τους αριθμούς και τις πολιτικές ερμηνείες, το πολυτιμότερο κεκτημένο αυτής της παρακαταθήκης είναι το δικαίωμα στη δημοκρατική διαφωνία, την ελεύθερη ψήφο και τον ειρηνικό δημόσιο διάλογο.

0 ΣΧΟΛΙΑ

Προσθήκη Σχόλιου