Σαν σήμερα, 31 Οκτωβρίου 1940: Η φωνή από τη φυλακή – Το δίλημμα του Νίκου Ζαχαριάδη στον πόλεμο κατά του φασισμού

Σαν σήμερα, στις 31 Οκτωβρίου του 1940, τρεις μόλις ημέρες μετά την ιταλική εισβολή στην Ελλάδα, εκδηλώθηκε ένα από τα πιο αντιφατικά και ιστορικά γεγονότα της περιόδου. Ο Νίκος Ζαχαριάδης, Γενικός Γραμματέας της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ, κρατούμενος τότε στα κρατητήρια της Γενικής Ασφάλειας Αθηνών, απηύθυνε το περίφημο «Ανοιχτό Γράμμα» προς τον ελληνικό λαό. Μέσα από αυτό το κείμενο, ο ηγέτης του Κομμουνιστικού Κόμματος καλούσε τον λαό να δώσει «όλες του τις δυνάμεις, δίχως επιφύλαξη» στον εθνικοαπελευθερωτικό πόλεμο κατά του φασίστα εισβολέα, ακόμα και αν αυτός ο πόλεμος διευθυνόταν από την κυβέρνηση του δικτάτορα Ιωάννη Μεταξά.

Το περιεχόμενο της έκκλησης: Εθνική ενότητα κατά του φασισμού

Η επιστολή του Ζαχαριάδη ήταν ξεκάθαρη στον στόχο της: την αντίσταση στον ιταλικό φασισμό. Το κείμενο, που δημοσιεύτηκε στον Τύπο της εποχής, δήλωνε κατηγορηματικά:

«Ο φασισμός του Μουσολίνι χτύπησε την Ελλάδα πισώπλατα, δολοφονικά και ξετσίπωτα, με σκοπό να την υποδουλώσει και να την εξανδραποδίσει. Σήμερα, όλοι οι Έλληνες παλεύουμε για τη λευτεριά, την τιμή, την εθνική μας ανεξαρτησία… Δίπλα στο κύριο μέτωπο και Ο ΚΑΘΕ ΒΡΑΧΟΣ, Η ΚΑΘΕ ΡΕΜΑΤΙΑ, ΤΟ ΚΑΘΕ ΧΩΡΙΟ, ΚΑΛΥΒΑ ΜΕ ΚΑΛΥΒΑ, Η ΚΑΘΕ ΠΟΛΗ, ΣΠΙΤΙ ΜΕ ΣΠΙΤΙ, ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΙΝΕΙ ΦΡΟΥΡΙΟ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΤΙΚΟΥ ΑΓΩΝΑ. Στον πόλεμο αυτό που τον διευθύνει η κυβέρνηση Μεταξά, όλοι μας πρέπει να δώσουμε όλες μας τις δυνάμεις, δίχως επιφύλαξη.»

Αυτό το κάλεσμα, προερχόμενο από έναν φυλακισμένο ηγέτη ενός κόμματος που βρισκόταν υπό διωγμό από το καθεστώς Μεταξά, προκάλεσε θαυμασμό ακόμα και σε πολιτικούς αντιπάλους του ΚΚΕ, καθώς έθετε το εθνικό συμφέρον και την αντιφασιστική πάλη πάνω από τις ιδεολογικές και ταξικές αντιθέσεις.

VIRAL

Δραματικές εξελίξεις στην Καλαμάτα: Δεν μπορεί να αναλάβει τις κόρες της 39χρονης η θεία τους – Τι συμβαίνει

Τι είπε ο 75χρονος στην Ναύπακτο: «Κόλλησε το γκάζι, τι έγινε… και πήγα κι έπεσα πάνω στα 3 μηχανάκια» – Ξέσπασε ο Ευαγγελάτος

Στην φυλακή γνωστός Έλληνας τραγουδιστής: Κατηγορείται για αποπλάνηση ανήλικης κατ΄εξακολούθηση – Τι συνέβη

Η διαμάχη της γνησιότητας: Τρία γράμματα και η σκιά της ασφάλειας

Παρόλα αυτά, η επιστολή του Ζαχαριάδη υπήρξε, και παραμένει μέχρι σήμερα, αντικείμενο σφοδρών πολιτικών και ιστορικών αντιπαραθέσεων, κυρίως όσον αφορά τη γνησιότητά της και τον πολιτικό της χαρακτήρα.

Το πρώτο «Ανοιχτό Γράμμα» της 31ης Οκτωβρίου 1940, που καλούσε σε αγώνα υπό τη διοίκηση Μεταξά, θεωρείται από πολλούς ως το γνήσιο. Ωστόσο, ακολούθησαν δύο ακόμη γράμματα από τον Ζαχαριάδη, το δεύτερο στις 15 Ιανουαρίου 1941 και το τρίτο τον Μάρτιο του ίδιου έτους. Στα επόμενα γράμματα, ο Ζαχαριάδης άλλαξε ριζικά τη γραμμή του. Ειδικά στο δεύτερο, ο Ζαχαριάδης κατήγγειλε τον πόλεμο ως «φασιστικό, κατακτητικό πόλεμο» και καλούσε τους κομμουνιστές να προσανατολιστούν στην αποκατάσταση των λαϊκών ελευθεριών και σε μια «ολοκληρωτική πολιτική και οικονομική συνεργασία με την Ε.Σ.Σ.Δ.», θέτοντας ουσιαστικά ταξικά κριτήρια.

Η διαμάχη επικεντρώνεται στο γεγονός ότι το ΚΚΕ εκείνη την περίοδο ήταν διασπασμένο, με την Ασφάλεια του Μεταξά να έχει στήσει μια «Προσωρινή Διοίκηση» του ΚΚΕ. Πολλοί ιστορικοί και πηγές του ίδιου του ΚΚΕ υποστήριξαν ότι η επιστολή της 31ης Οκτωβρίου, αν και περιείχε την υπογραφή του Ζαχαριάδη, πλαστογραφήθηκε ή διαδόθηκε από τις αρχές της Ασφάλειας (υπό τον Μανιαδάκη) με σκοπό να ενισχυθεί το εθνικό μέτωπο και να χρησιμοποιηθεί η επιρροή του Ζαχαριάδη υπέρ της κυβέρνησης, παρόλο που ο ίδιος βρισκόταν στη φυλακή.

Άλλοι υποστηρίζουν ότι ο Ζαχαριάδης, με αυτό το πρώτο γράμμα, προσπάθησε να επιτύχει δύο στόχους: να συμμετάσχει στην αντιφασιστική εξόρμηση και ταυτόχρονα να εκμεταλλευτεί τον πόλεμο για να ενισχύσει τη θέση του ΚΚΕ, καθώς η πάλη κατά του φασισμού ήταν κοινή γραμμή της Κομμουνιστικής Διεθνούς (αν και υπήρχαν αντιφάσεις λόγω του Συμφώνου Ρίμπεντροπ-Μολότοφ).

Η ιστορική σημασία

Ανεξάρτητα από τη διαμάχη περί γνησιότητας, η επιστολή της 31ης Οκτωβρίου 1940 έπαιξε καθοριστικό ρόλο. Αποτέλεσε τον πρώτο καθοδηγητικό «μπούσουλα» για το ΚΚΕ, το οποίο στη συνέχεια δημιούργησε το ΕΑΜ (Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο) και οργάνωσε την Εθνική Αντίσταση κατά της Κατοχής. Ο Ζαχαριάδης, αν και φυλακισμένος, κατόρθωσε να αφήσει το στίγμα του στην κρίσιμη στιγμή, καλώντας τον λαό σε έναν πόλεμο που, από τη σκοπιά του ελληνικού έθνους, ήταν αναμφίβολα εθνικοαπελευθερωτικός.

Η ιστορία των τριών γραμμάτων του Νίκου Ζαχαριάδη, και ιδίως του πρώτου, της 31ης Οκτωβρίου 1940, παραμένει μια πικρή υπενθύμιση των σύνθετων πολιτικών διλημμάτων και των τραγικών συνθηκών που επικρατούσαν στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όπου η ιδεολογική μάχη και η εθνική επιβίωση διασταυρώνονταν με τρόπο συχνά αδιανόητο.