Σαν σήμερα, 24 Οκτωβρίου 1963: Η φωνή της Ελλάδας στον κόσμο – Όταν ο Γιώργος Σεφέρης κέρδισε το Νόμπελ Λογοτεχνίας

Σαν σήμερα, 24 Οκτωβρίου του 1963, η Σουηδική Ακαδημία ανακοίνωσε μια απόφαση που αντήχησε θριαμβευτικά σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο: το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας απονεμόταν στον ποιητή και διπλωμάτη Γιώργο Σεφέρη. Η αναγνώριση αυτή δεν ήταν απλώς μια προσωπική διάκριση για τον Γεώργιο Σεφεριάδη –όπως ήταν το πραγματικό του όνομα– αλλά μια ύψιστη τιμή για την ελληνική γλώσσα, την ποίηση και το αδιάσπαστο πολιτιστικό ιδεώδες της Ελλάδας. Το σκεπτικό της Ακαδημίας ήταν σαφές και εμβληματικό: ο Σεφέρης τιμήθηκε «για το υπέροχο λυρικό ύφος του, που είναι εμπνευσμένο από ένα βαθύ αίσθημα για το ελληνικό πολιτιστικό ιδεώδες». Η Ελλάδα, δια του Σεφέρη, αποκτούσε πλέον τον πρώτο της Νομπελίστα Λογοτεχνίας, ανεβάζοντας τη νεοελληνική γραμματεία στο παγκόσμιο βάθρο.

Η διάκριση μιας «μικρής χώρας»

Η είδηση της βράβευσης έφτασε στην Αθήνα με τηλεγράφημα το μεσημέρι της 24ης Οκτωβρίου, προκαλώντας κύμα ενθουσιασμού, παρά το πολιτικά τεταμένο κλίμα της εποχής. Ο Σεφέρης, ήδη διεθνώς αναγνωρισμένος, είχε βρεθεί στη λίστα των υποψηφίων και σε προηγούμενα χρόνια. Η επιτροπή του 1963 κλήθηκε να επιλέξει ανάμεσα σε μια πλειάδα ισχυρών ονομάτων της παγκόσμιας λογοτεχνίας, συμπεριλαμβανομένων των Πάμπλο Νερούδα, Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ, W. H. Ώντεν και Ζαν-Πωλ Σαρτρ (ο οποίος αργότερα αρνήθηκε το βραβείο).

Η τελική επιλογή του Σεφέρη ερμηνεύτηκε ως αναγνώριση του έργου ενός δημιουργού που, παρά τον περιορισμένο όγκο της παραγωγής του, είχε κατορθώσει να καταστεί «σύμβολον μονίμου διαρκείας όλων όσα είναι ακατάλυτα εις την ελληνικήν παραδοχήν της ζωής». Η Σουηδική Ακαδημία αναγνώρισε την ικανότητα του Σεφέρη να συνδυάζει τον μοντερνισμό με τη διαχρονία της ελληνικής ψυχής και γλώσσας, γεφυρώνοντας το χάσμα μεταξύ της κλασικής αρχαιότητας και της σύγχρονης ευαισθησίας.

Η ιστορική ομιλία στη Στοκχόλμη

Η επίσημη τελετή απονομής έλαβε χώρα στις 10 Δεκεμβρίου 1963 στο δημαρχείο της Στοκχόλμης, όπου ο Γιώργος Σεφέρης παρέλαβε το βραβείο από τον βασιλιά Γουσταύο Αδόλφο ΣΤ’. Η ομιλία του, που εκφωνήθηκε στα γαλλικά, θεωρείται μέχρι σήμερα ένα από τα σημαντικότερα κείμενα για την ελληνική γλώσσα και τον ρόλο της ποίησης στον σύγχρονο κόσμο.

VIRAL

Δραματικές εξελίξεις στην Καλαμάτα: Δεν μπορεί να αναλάβει τις κόρες της 39χρονης η θεία τους – Τι συμβαίνει

Τι είπε ο 75χρονος στην Ναύπακτο: «Κόλλησε το γκάζι, τι έγινε… και πήγα κι έπεσα πάνω στα 3 μηχανάκια» – Ξέσπασε ο Ευαγγελάτος

Στην φυλακή γνωστός Έλληνας τραγουδιστής: Κατηγορείται για αποπλάνηση ανήλικης κατ΄εξακολούθηση – Τι συνέβη

Στην αρχή της ομιλίας του, ο Σεφέρης εξέφρασε την αντίφαση που ένιωθε: «Αλήθεια, η Σουηδική Ακαδημία, έκρινε πως η προσπάθειά μου σε μία γλώσσα περιλάλητη επί αιώνες, αλλά στην παρούσα μορφή της περιορισμένη, άξιζε αυτή την υψηλή διάκριση. Θέλησε να τιμήσει τη γλώσσα μου, και να – εκφράζω τώρα τις ευχαριστίες μου σε ξένη γλώσσα».

Κεντρικός άξονας της ομιλίας ήταν η αδιάσπαστη συνέχεια της ελληνικής παράδοσης και γλώσσας. Ο ποιητής περιέγραψε την Ελλάδα ως «μία χώρα μικρή. Ένα πέτρινο ακρωτήρι στη Μεσόγειο, που δεν έχει άλλο αγαθό παρά τον αγώνα του λαού του, τη θάλασσα, και το φως του ήλιου». Τόνισε δε ότι η ελληνική παράδοση «μας παραδόθηκε χωρίς διακοπή», με την ελληνική γλώσσα να μη σταματά ποτέ να μιλιέται.

Το μέτρο και η δικαιοσύνη ως ελληνικό ιδεώδες

Πέρα από τη γλώσσα, ο Σεφέρης ανέδειξε το ελληνικό πολιτιστικό ιδεώδες, το οποίο βασίζεται στην αγάπη για την ανθρωπιά και τον κανόνα της δικαιοσύνης και του μέτρου. Επικαλέστηκε τον Ηράκλειτο («Ήλιος ουχ υπερβήσεται μέτρα») για να τονίσει την ελληνική συνείδηση της δικαιοσύνης που διαποτίζει ακόμα και τον φυσικό κόσμο.

Το πιο καθολικό μήνυμα της ομιλίας του αφορούσε την αναγκαιότητα της ποίησης σε έναν κόσμο γεμάτο φόβο και ανησυχία. «Πιστεύω πως τούτος ο σύγχρονος κόσμος όπου ζούμε, ο τυραννισμένος από το φόβο και την ανησυχία, τη χρειάζεται την ποίηση. Η ποίηση έχει τις ρίζες της στην ανθρώπινη ανάσα – και τι θα γινόμασταν, αν η πνοή μας λιγόστευε;» ρώτησε ρητορικά ο ποιητής, υπενθυμίζοντας ότι «σ’ αυτό τον κόσμο, που ολοένα στενεύει, ο καθένας μας χρειάζεται όλους τους άλλους. Πρέπει ν’ αναζητήσουμε τον άνθρωπο, όπου και να βρίσκεται».

Η κληρονομιά του πρώτου Νομπέλ

Η βράβευση του Σεφέρη το 1963 αποτέλεσε μια εθνική στιγμή υπερηφάνειας και λειτούργησε ως γέφυρα αναγνώρισης της σύγχρονης ελληνικής πνευματικής δημιουργίας. Η δήλωσή του, αμέσως μετά την ανακοίνωση, ότι η Σουηδική Ακαδημία θέλησε να εκδηλώσει την αλληλεγγύη της «με τη ζωντανή πνευματική Ελλάδα», απηχούσε τη γενιά που πάλεψε να κρατήσει ζωντανή τη μακρά ελληνική παράδοση μέσα από τις δυσκολίες του 20ού αιώνα.

Το Νόμπελ του Σεφέρη άνοιξε τον δρόμο για τη βράβευση και άλλων Ελλήνων δημιουργών, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τον Οδυσσέα Ελύτη το 1979. Η κληρονομιά του Γιώργου Σεφέρη, του διπλωμάτη που μετέτρεψε την προσωπική του οδύσσεια σε παγκόσμια ποίηση, παραμένει ζωντανή, όχι μόνο στα ελληνικά γράμματα, αλλά και ως σύμβολο του πολιτιστικού πλούτου που μπορεί να προέλθει από μια «μικρή χώρα» με «τεράστια παράδοση». Η 24η Οκτωβρίου 1963 είναι η ημερομηνία που η φωνή της Ελλάδας, με το «υπέροχο λυρικό ύφος» της, ακούστηκε δυνατά και καθαρά σε όλη την οικουμένη.