Σαν σήμερα, 24 Οκτωβρίου 1648: Η Ίδρυση της σύγχρονης Ευρώπης – Η κληρονομιά της Συνθήκης της Βεστφαλίας

Σαν σήμερα, 24 Οκτωβρίου του 1648, μια σειρά συνθηκών που υπεγράφησαν στις πόλεις Μύνστερ και Όσναμπρυκ της Βεστφαλίας έμελλε να αλλάξει τον ρου της ευρωπαϊκής ιστορίας. Η περίφημη «Ειρήνη της Βεστφαλίας», όπως έμεινε γνωστή, έθετε τέλος στον πλέον καταστροφικό και πολυετή πόλεμο που είχε γνωρίσει η ήπειρος μέχρι τότε, τον Τριακονταετή Πόλεμο (1618-1648), ενώ παράλληλα διαμόρφωνε το θεσμικό και πολιτικό πλαίσιο της νεότερης Ευρώπης. Η υπογραφή αυτής της συμφωνίας δεν ήταν απλώς το κλείσιμο ενός αιματηρού κεφαλαίου, αλλά η γέννηση μιας νέας «τάξης πραγμάτων», θεμελιωμένης στις αρχές της κρατικής κυριαρχίας και της ισορροπίας δυνάμεων.

Ο Τριακονταετής Πόλεμος, που ξέσπασε αρχικά ως θρησκευτική διαμάχη μεταξύ Καθολικών και Προτεσταντών στα εδάφη της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, εξελίχθηκε σε μια πανευρωπαϊκή σύγκρουση. Τα θρησκευτικά κίνητρα γρήγορα επισκιάστηκαν από πολιτικές φιλοδοξίες και γεωπολιτικά συμφέροντα. Η αυτοκρατορική φιλοδοξία του Οίκου των Αψβούργων να επιβάλει την καθολική κυριαρχία και την κεντρική εξουσία ήρθε αντιμέτωπη με την επιθυμία των Γερμανών ηγεμόνων για αυτονομία και την ανάμειξη εξωτερικών δυνάμεων, όπως η Γαλλία, η Σουηδία και η Ολλανδία. Η Γαλλία, αν και Καθολική, υποστήριξε τους Προτεστάντες ηγεμόνες για να περιορίσει την ισχύ των Αψβούργων, αναδεικνύοντας έτσι τον πολιτικό και όχι μόνο τον θρησκευτικό χαρακτήρα της σύγκρουσης. Οι μάχες, οι λεηλασίες και οι επιδημίες ερήμωσαν μεγάλο μέρος της κεντρικής Ευρώπης, με ορισμένες περιοχές να χάνουν μέχρι και το μισό του πληθυσμού τους. Η ανάγκη για ειρήνη ήταν πλέον επιτακτική και καθολική.

Οι διαπραγματεύσεις, που ξεκίνησαν το 1644, διήρκεσαν τέσσερα χρόνια και αποτέλεσαν ένα πρωτοφανές διπλωματικό γεγονός. Συμμετείχαν πάνω από εκατό αντιπροσωπείες από την Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, τη Γαλλία, τη Σουηδία, την Ισπανία, την Ολλανδία και πολυάριθμα γερμανικά κρατίδια, ενώ εκπρόσωποι άλλων κρατών, όπως τα Παπικά Κράτη, παρακολουθούσαν ως παρατηρητές. Η τελική Συνθήκη, ή μάλλον οι δύο Συνθήκες (Μύνστερ και Όσναμπρυκ), δημιούργησαν ένα πλέγμα αποφάσεων που ξεπερνούσε κατά πολύ τον απλό τερματισμό του πολέμου.

Η σημασία της Συνθήκης

Το πλέον καθοριστικό στοιχείο της Συνθήκης της Βεστφαλίας ήταν η καθιέρωση της αρχής της κρατικής κυριαρχίας (sovereignty). Η Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία διαλύθηκε ουσιαστικά σε ένα σύμπλεγμα κρατών και κρατιδίων, στα οποία αναγνωρίστηκε πλήρης σχεδόν ανεξαρτησία, με το δικαίωμα να συνάπτουν συμμαχίες και να ρυθμίζουν τις εσωτερικές τους υποθέσεις, ακόμα και την εξωτερική τους πολιτική. Η εξουσία του Αυτοκράτορα περιορίστηκε δραστικά. Η αναγνώριση της αποκλειστικής κυριαρχίας κάθε κράτους εντός των συνόρων του σήμανε το τέλος της μεσαιωνικής αντίληψης περί μιας κοσμικής υπερεθνικής εξουσίας (Αυτοκρατορία) και μιας πνευματικής υπερεθνικής εξουσίας (Παποσύνη). Έκτοτε, τα κράτη αναγνώριζαν ως ανώτατη αρχή τον εαυτό τους, θέτοντας τα θεμέλια του βεστφαλιανού συστήματος, το οποίο αποτέλεσε το πρότυπο των διεθνών σχέσεων μέχρι τον 20ό αιώνα: έναν κόσμο αποτελούμενο από κυρίαρχα, ανεξάρτητα και ίσα μεταξύ τους κράτη.

VIRAL

Η σπαρακτική τελευταία ανάρτηση του Αλέξη Σταμάτη μέσα από το νοσοκομείο: «Δεν περιμένω ένα φάρμακο αλλά…»

Λορέντζο Καριέρε: Ραγίζει καρδιές το «αντίο» του γιου του, Ρομπέρτο – «Τίποτα δεν είναι πια όπως πριν»

«Μαμά, σώσε με»: Το 3χρονο αγγελούδι έβλεπε τον πατέρα του να σακατεύει τη μητέρα του σε διάδρομο ξενοδοχείου στο Ηράκλειο!

Σε θρησκευτικό επίπεδο, η Συνθήκη επέκτεινε τις διατάξεις της Ειρήνης της Αυγούστας (1555), συμπεριλαμβάνοντας πλέον και τους Καλβινιστές (πέραν των Λουθηρανών και Καθολικών) στην αρχή «cuius regio, eius religio» («όποιου η εξουσία, αυτού και η θρησκεία»), αν και με σημαντικές τροποποιήσεις. Αναγνωρίστηκε, δηλαδή, το δικαίωμα των ηγεμόνων να επιλέγουν τη θρησκεία του κράτους τους, αλλά δόθηκε στους υπηκόους η δυνατότητα να ασκούν την πίστη τους ιδιωτικά ή να μεταναστεύουν. Η θρησκεία έπαψε να είναι ο μοναδικός ή κυρίαρχος παράγοντας στις διεθνείς σχέσεις.

Όσον αφορά τις εδαφικές ρυθμίσεις, η Γαλλία και η Σουηδία αναδείχθηκαν σε μεγάλες νικήτριες δυνάμεις. Η Γαλλία προσάρτησε εδάφη στην Αλσατία, ενισχύοντας τη θέση της ως ηγεμονική δύναμη της ηπειρωτικής Ευρώπης. Η Σουηδία απέκτησε εδάφη στη βόρεια Γερμανία (δυτική Πομερανία, Βρέμη, Βερντέν), αποκτώντας τον έλεγχο των εκβολών των μεγάλων γερμανικών ποταμών. Το Βραδεμβούργο, πυρήνας της μελλοντικής Πρωσίας, κέρδισε επίσης σημαντικά εδάφη. Η Ισπανία αναγνώρισε επίσημα την ανεξαρτησία των Ηνωμένων Επαρχιών της Ολλανδίας, τερματίζοντας τον Ογδοηκονταετή Πόλεμο. Τέλος, αναγνωρίστηκε επισήμως η ανεξαρτησία και η ουδετερότητα της Ελβετικής Συνομοσπονδίας από την Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, μία διάταξη που έθεσε τις βάσεις για την μακρά παράδοση ουδετερότητας της χώρας.

Συνοψίζοντας, η Συνθήκη της Βεστφαλίας υπήρξε ένα ιστορικό ορόσημο. Σηματοδότησε το τέλος της θρησκευτικής εποχής των ευρωπαϊκών πολέμων και την αρχή της εποχής της πολιτικής ισορροπίας δυνάμεων. Η έννοια του κυρίαρχου κράτους, ανεξάρτητου από εξωτερικές παρεμβάσεις και ανώτατες αρχές, εδραιώθηκε ως η θεμελιώδης αρχή του διεθνούς συστήματος. Η Βεστφαλία δεν έφερε μόνο την ειρήνη, αλλά δημιούργησε και το πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύχθηκε η σύγχρονη διπλωματία και το διεθνές δίκαιο. Η κληρονομιά της ζει μέχρι σήμερα, καθώς το σύστημα των κυρίαρχων εθνικών κρατών παραμένει η κυρίαρχη δομή του παγκόσμιου πολιτικού χάρτη. Η 24η Οκτωβρίου του 1648 δεν είναι απλώς μια ημερομηνία, αλλά η στιγμή που η Ευρώπη, μέσα από την καταστροφή, επαναπροσδιόρισε την ταυτότητά της.