Σαν σήμερα, 23 Μαρτίου 1821: Το τραγικό δίλημμα του Πατριάρχη – Ο αφορισμός του Υψηλάντη και το παρασκήνιο μιας ιστορικής απόφασης

Ενώ η Πελοπόννησος «φλεγόταν» από τον ενθουσιασμό της απελευθέρωσης της Καλαμάτας, στην Κωνσταντινούπολη, το κλίμα ήταν εντελώς διαφορετικό. Σαν σήμερα, στις 23 Μαρτίου 1821, ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε’, υπό την αφόρητη πίεση της Υψηλής Πύλης, υπογράφει τον αφορισμό του Αλέξανδρου Υψηλάντη και του Μιχαήλ Σούτσου για την εξέγερση στη Μολδοβλαχία. Πρόκειται για μία από τις πιο αμφιλεγόμενες και δραματικές στιγμές της Ελληνικής Επανάστασης, που ακόμη και σήμερα διχάζει τους ιστορικούς, αναδεικνύοντας τη σύγκρουση ανάμεσα στη διπλωματική επιβίωση και τον εθνικό ξεσηκωμό.

Το σκηνικό του τρόμου στην Κωνσταντινούπολη

Για να κατανοήσει κανείς την απόφαση του Γρηγορίου Ε’, πρέπει να μεταφερθεί νοερά στο κλίμα που επικρατούσε στην έδρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας τον Μάρτιο του 1821. Όταν τα νέα για την εισβολή του Υψηλάντη στον Προύθο έφτασαν στον Σουλτάνο Μαχμούτ Β’, η οργή του ήταν ανεξέλεγκτη. Ο Σουλτάνος θεώρησε τον Πατριάρχη προσωπικά υπεύθυνο για την πίστη των «ραγιάδων».

Οι απειλές δεν ήταν θεωρητικές. Ο Μαχμούτ Β’ είχε ήδη υπογράψει διάταγμα για τη γενική σφαγή των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης και της Μικράς Ασίας. Ο Πατριάρχης βρέθηκε μπροστά σε ένα εφιαλτικό δίλημμα: ή θα αφόριζε το κίνημα, δίνοντας μια διπλωματική «έξοδο» στον Σουλτάνο ώστε να ανακληθεί η σφαγή, ή θα αρνιόταν, υπογράφοντας τη θανατική καταδίκη εκατοντάδων χιλιάδων αμάχων.

Το κείμενο του αφορισμού: Σκληρή γλώσσα και πολιτική σκοπιμότητα

Ο αφορισμός εκδόθηκε από την Ιερά Σύνοδο και υπογράφηκε πάνω στην Αγία Τράπεζα. Η γλώσσα του κειμένου ήταν ιδιαίτερα σκληρή, χαρακτηρίζοντας τον Υψηλάντη «τερατώδη», «αλαζόνα» και «αγνώμονα» προς την κραταιά αυτοκρατορία. Το έγγραφο καλούσε τους Έλληνες να μην ακολουθήσουν τους «ψευδοευσεβείς» επαναστάτες και να παραμείνουν πιστοί στον Σουλτάνο.

VIRAL

Θρίλερ στη Κυψέλη: Φόβοι ότι η σορός στη βαλίτσα ενδέχεται να ανήκει στην 50χρονη Κινέζα μεταφράστρια που εξαφανίστηκε μυστηριωδώς από την Αρτέμιδα!

Σε ομηρία ένα ολόκληρο χωριό: Η σκοτεινή δράση του προέδρου κοινότητας, του αδερφού του και του πυροσβέστη με τους εμπρησμούς

Φως στο σκοτάδι: Το «μαύρο τετράδιο» του Μπάμπη Κούτσικου αποκάλυψε το κίνητρο πίσω από τη σφαγή στον βάλτο!

Για πολλούς επικριτές, η κίνηση αυτή θεωρήθηκε προδοτική. Ωστόσο, η δημοσιογραφική και ιστορική έρευνα των πηγών αποκαλύπτει ότι ο Πατριάρχης είχε πλήρη γνώση της Φιλικής Εταιρείας. Ο ίδιος ο Υψηλάντης, σε επιστολή του προς τον Κολοκοτρώνη, είχε προειδοποιήσει: «Ο Πατριάρχης βιαζόμενος παρά της Πόρτας σάς στέλλει αφοριστικά και εξάρχους, παρακινώντας σας να ενωθείτε με την Πόρτα, εσείς όμως να τα θεωρείτε αυτά ως άκυρα, καθότι γίνονται με βία και δυναστεία».

Η διπλωματική διάσταση: Η «Ιερή Συμμαχία»

Πέρα από τον φόβο του Σουλτάνου, ο αφορισμός εξυπηρετούσε και έναν διεθνή στόχο. Εκείνη την περίοδο συνεδρίαζε το Συνέδριο του Λάιμπαχ, όπου η Ιερή Συμμαχία (υπό την καθοδήγηση του Μέτερνιχ) ήταν έτοιμη να καταδικάσει την Ελληνική Επανάσταση ως ένα καρμποναρικό, ανατρεπτικό κίνημα. Ο αφορισμός έδινε το επιχείρημα στον Ιωάννη Καποδίστρια να ισχυριστεί ότι η επίσημη ηγεσία των Ελλήνων δεν συνδέεται με μυστικές οργανώσεις που απειλούν τη νομιμότητα, αποφεύγοντας έτσι μια άμεση στρατιωτική επέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων κατά των Ελλήνων. Ήταν, με άλλα λόγια, μια πράξη «πολιτικής αυτοχειρίας» του Πατριάρχη για να διασωθεί η προοπτική του Αγώνα.

Ο Πατριάρχης απαγχονίστηκε στην κεντρική πύλη του Πατριαρχείου

Η κατάληξη: Ο μαρτυρικός θάνατο

Προδότης ή Μάρτυρας;

Στην ιστορική συνείδηση, η 23η Μαρτίου 1821 παραμένει μια ημέρα βαθιάς εσωτερικής σύγκρουσης. Από τη μία πλευρά, ο αφορισμός προκάλεσε σύγχυση στους μαχητές της Μολδοβλαχίας και έπληξε το ηθικό του Ιερού Λόχου. Από την άλλη, η κίνηση αυτή λειτούργησε ως «ασπίδα» για τον άμαχο πληθυσμό της Κωνσταντινούπολης, αποτρέποντας (έστω και προσωρινά) την ολοκληρωτική εξόντωση του ελληνικού στοιχείου στην καρδιά της αυτοκρατορίας.

Σήμερα, 205 χρόνια μετά, η δημοσιογραφική ματιά πάνω στο γεγονός επιβάλλει την κατανόηση του πλαισίου: ο Γρηγόριος Ε’ έδρασε ως θρησκευτικός ηγέτης υπό ομηρία, χρησιμοποιώντας το μόνο όπλο που του απέμενε –τη διπλωματία της θρησκείας– για να προστατεύσει το ποίμνιό του, γνωρίζοντας πως ο ίδιος θα ήταν ο πρώτος που θα θυσιαζόταν.