Σαν σήμερα, 22 Οκτωβρίου 1923: Το τελευταίο «καρφί» στη βασιλεία – Η σύντομη και άδοξη αντεπανάσταση των Λεοναρδόπουλου-Γαργαλίδη

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Η 22α Οκτωβρίου 1923 ήταν μια ημέρα κρίσιμης αναμέτρησης για το μέλλον του πολιτεύματος στην Ελλάδα. Μόλις έναν χρόνο μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και τη δίωξη των φιλοβασιλικών, μια ετερόκλητη ομάδα αξιωματικών, υπό τους στρατηγούς Λεοναρδόπουλο και Γαργαλίδη, επιχείρησε να ανατρέψει τη βενιζελική Επαναστατική Κυβέρνηση. Το κίνημα, που κατεστάλη άμεσα από τους Νικόλαο Πλαστήρα και Θεόδωρο Πάγκαλο, είχε τεράστιες συνέπειες: εξώθησε οριστικά τον Βασιλιά Γεώργιο Β’ στην εξορία και άνοιξε τον δρόμο για την ανακήρυξη της Αβασίλευτης Δημοκρατίας.

Η Ελλάδα του 1923 βρισκόταν σε κατάσταση μόνιμης πολιτικής και στρατιωτικής αναταραχής. Ο Εθνικός Διχασμός (Βενιζελικοί εναντίον Αντιβενιζελικών) είχε μετατραπεί σε έναν ατέρμονο εμφύλιο πόλεμο στο εσωτερικό των ενόπλων δυνάμεων, με τον στρατό να παρεμβαίνει διαρκώς στην πολιτική ζωή.

Το Κίνημα της 11ης Σεπτεμβρίου 1922, υπό τους βενιζελικούς Νικόλαο Πλαστήρα και Στυλιανό Γονατά, είχε ανατρέψει τη φιλοβασιλική κυβέρνηση, εκδιώξει τον Βασιλιά Κωνσταντίνο Α’ και εκτελέσει τους πρωταίτιους της Μικρασιατικής Καταστροφής (Δίκη των Έξι). Έναν χρόνο αργότερα, η Επαναστατική Κυβέρνηση, με Πρωθυπουργό τον Στυλιανό Γονατά και ισχυρό άνδρα τον Πλαστήρα, είχε κηρύξει εκλογές για τις 2 Δεκεμβρίου 1923, με το κλίμα να ευνοεί την οριστική απομάκρυνση της Βασιλείας.

Η σύνθεση και τα αίτια της αντεπανάστασης

Σε αυτό το πλαίσιο, εκδηλώθηκε στις 22 Οκτωβρίου 1923 η αντεπανάσταση, γνωστή ως Κίνημα Λεοναρδόπουλου-Γαργαλίδη-Ζήρα. Η ηγεσία του κινήματος ήταν ετερόκλητη:

• Γεώργιος Λεοναρδόπουλος (υποστράτηγος): Βενιζελικός, αλλά παραγκωνισμένος από την κυρίαρχη ομάδα του Πλαστήρα και του Πάγκαλου.
• Παναγιώτης Γαργαλίδης (υποστράτηγος): Αξιωματικός ουδέτερος ή αντιβενιζελικός, που κινούνταν από φιλοδοξία και δυσαρέσκεια.
• Γεώργιος Ζήρας (συνταγματάρχης): Εκπρόσωπος των σκληροπυρηνικών φιλοβασιλικών που φοβούνταν την επικείμενη ανακήρυξη της αβασίλευτης δημοκρατίας.

Το κίνημα, που είχε ως κέντρο του την Πελοπόννησο, ζητούσε τη διάλυση της Επαναστατικής Κυβέρνησης και τον διορισμό νέας κυβέρνησης για τη διενέργεια εκλογών.

Η άμεση καταστολή από τους Πλαστήρα και Πάγκαλο

Το κίνημα, ωστόσο, αποδείχθηκε σπασμωδικό και κακοσυντονισμένο. Η αντίδραση της Επαναστατικής Επιτροπής ήταν άμεση και αποφασιστική.

Ο Νικόλαος Πλαστήρας και ο Θεόδωρος Πάγκαλος (διοικητής τότε της σχολής Ευελπίδων και ισχυρό στρατιωτικό πρόσωπο) ανέλαβαν την καταστολή. Οι κινηματίες απέτυχαν να καταλάβουν κρίσιμα στρατηγικά σημεία και παραδόθηκαν γρήγορα.

Οι ηγέτες του κινήματος, Λεοναρδόπουλος και Γαργαλίδης, συνελήφθησαν και καταδικάστηκαν σε θάνατο από στρατοδικείο. Παρόλα αυτά, η ποινή τους δεν εκτελέστηκε, καθώς αργότερα αμνηστεύτηκαν.

Οι κομβικέςσυνέπειες: Η εξορία του Βασιλιά

Παρόλη την άδοξη αποτυχία του, το κίνημα του Οκτωβρίου 1923 απέκτησε τεράστια ιστορική σημασία λόγω των συνεπειών που πυροδότησε:

• Εκκαθάριση του Στρατεύματος: Το βενιζελικό καθεστώς χρησιμοποίησε το κίνημα ως πρόσχημα για να προχωρήσει σε μαζική εκκαθάριση του στρατεύματος από αντιβενιζελικούς αξιωματικούς (περίπου 1.284 άτομα).
• Εξορία του Βασιλιά: Το κίνημα ισχυροποίησε τις θέσεις των ριζοσπαστικών δημοκρατικών κύκλων, οι οποίοι κατηγόρησαν τον Βασιλιά Γεώργιο Β’ για συνενοχή στη στάση. Τρεις μέρες αργότερα, στις 19 Δεκεμβρίου 1923, ο Βασιλιάς αναγκάστηκε να εγκαταλείψει προσωρινά την Ελλάδα, ώσπου να αποφασιστεί η τύχη του πολιτεύματος.
• Δημοκρατία: Η αποχώρηση του Βασιλιά άνοιξε οριστικά τον δρόμο για την ανακήρυξη της Αβασίλευτης Δημοκρατίας στις 25 Μαρτίου 1924 (με πρωτοβουλία του Αλέξανδρου Παπαναστασίου).

Το Κίνημα Λεοναρδόπουλου-Γαργαλίδη, αν και σύντομο, αποτέλεσε την τελευταία μαζική φιλομοναρχική απόπειρα για την ανατροπή του καθεστώτος και το τελειωτικό χτύπημα στη Βασιλεία, εγκαινιάζοντας μια νέα περίοδο πολιτικής αστάθειας, η οποία χαρακτηρίστηκε από τις διαρκείς επεμβάσεις του στρατού, με αποκορύφωμα τη δικτατορία του Πάγκαλου το 1925.