Σαν σήμερα, 19 Μαρτίου 363: Φλόγες στο Παλατίνο – Η νύχτα που ο Απόλλωνας «κάηκε» και η Ρώμη διχάστηκε ανάμεσα σε αυτοκράτορες και Aγίους

Η ιστορία της Ρώμης είναι γραμμένη με αίμα, μάρμαρο και, συχνά, με στάχτη. Όμως, η πυρκαγιά που ξέσπασε τη νύχτα της 19ης Μαρτίου του 363 μ.Χ. στον λόφο του Παλατίνου δεν ήταν απλώς ένα τυχαίο δυστύχημα ή μια αστική καταστροφή. Ήταν η πύρινη κορύφωση μιας ιδεολογικής σύγκρουσης που έμελλε να καθορίσει το μέλλον του δυτικού πολιτισμού. Ο ναός του Παλατίνου Απόλλωνα, ένα από τα λαμπρότερα κοσμήματα της Αιώνιας Πόλης, παραδόθηκε στις φλόγες, μετατρέποντας το θρησκευτικό κέντρο της παλιάς θρησκείας σε ένα πεδίο κατηγοριών, θεολογικών ερμηνειών και πολιτικού φανατισμού.

Ο ναός αυτός δεν ήταν μια τυχαία κατασκευή. Είχε ανεγερθεί από τον Αύγουστο το 28 π.Χ. ως ένδειξη ευγνωμοσύνης προς τον θεό του φωτός για τη νίκη στο Άκτιο. Στα θεμέλιά του φυλάσσονταν τα ιερότερα κείμενα της Ρώμης, τα Σιβυλλικά Βιβλία, ενώ η αρχιτεκτονική του από μάρμαρο της Καρράρα και τα έργα τέχνης των σπουδαιότερων Ελλήνων γλυπτών τον καθιστούσαν το σύμβολο της ελληνορωμαϊκής αναγέννησης. Η καταστροφή του, λοιπόν, έντεκα αιώνες μετά την ίδρυση της Ρώμης, ήταν ένα πλήγμα στην καρδιά της αυτοκρατορικής ιδεολογίας.

Ιουλιανός: Ο «Φιλόσοφος» που έψαχνε για εμπρηστές

Την εποχή εκείνη, στον θρόνο βρισκόταν μια από τις πιο αινιγματικές προσωπικότητες της αρχαιότητας: ο Ιουλιανός, ο επονομαζόμενος από τους αντιπάλους του «Παραβάτης» ή «Αποστάτης». Ο Ιουλιανός, ένας άνθρωπος των γραμμάτων και της φιλοσοφίας, είχε θέσει ως σκοπό της ζωής του την αναβίωση του παγανισμού και την ανάσχεση της εξάπλωσης του Χριστιανισμού. Για εκείνον, ο ναός του Απόλλωνα ήταν το προπύργιο της «αληθινής» θρησκείας. Μόλις οι καπνοί άρχισαν να πνίγουν το Παλατίνο, η αντίδραση του αυτοκράτορα ήταν ακαριαία και σκληρή. Ο Ιουλιανός, έχοντας ήδη ζήσει την πυρκαγιά του ναού του Απόλλωνα στη Δάφνη της Αντιόχειας λίγους μήνες νωρίτερα, ήταν πεπεισμένος ότι δεν επρόκειτο για ατύχημα. Κατηγόρησε ευθέως τους Χριστιανούς, τους οποίους υποτιμητικά αποκαλούσε «Γαλιλαίους», για οργανωμένο σχέδιο εμπρησμού. 

Ο Ιουλιανός κατηγόρησε ευθέως τους Χριστιανούς

«Οι Γαλιλαίοι, μισώντας το κάλλος και την τάξη των θεών, επέλεξαν το σκοτάδι και τη φωτιά για να εκδικηθούν το φως», φαίνεται να ήταν το κλίμα των κατηγοριών που εκτοξεύονταν από την αυτοκρατορική αυλή. Η καχυποψία του Ιουλιανού δεν ήταν τυχαία. Βρισκόταν σε μια διαρκή πνευματική και πολιτική σύγκρουση με τους Χριστιανούς ηγέτες της εποχής, και η πυρκαγιά του παρείχε το πρόσχημα για περαιτέρω διώξεις και περιορισμό των δικαιωμάτων τους, λίγο πριν αναχωρήσει για την μοιραία εκστρατεία του κατά των Περσών.

VIRAL

Ανείπωτο θρήνος στη κηδεία της Βασιλικής: Το τελευταίο αντίο στην 39χρονη που δολοφονήθηκε στην Καλαμάτα

Ο Γολγοθάς της Βασιλικής: Το βίντεο κλιπ που έπαιξε κρυφά και οι εξομολογήσεις της – «Μου είπε ”νομίζω, ότι κάτι μου δίνει, και αποκοιμιέμαι”»

Ανησυχία στην Εύβοια: Ποιες παραλίες έχουν γεμίσει με μέδουσες – Αποκαλυπτικά βίντεο, Live χάρτης

Ιωάννης ο Χρυσόστομος: Η «Θεϊκή Δίκη» από τον άμβωνα

Από την άλλη πλευρά της ιστορίας, η χριστιανική γραμματεία και αργότερα ο κορυφαίος ρήτορας της Εκκλησίας, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, έδωσαν μια εντελώς διαφορετική ερμηνεία στο γεγονός. Για τους Χριστιανούς, η καταστροφή του ναού δεν ήταν έργο ανθρώπινου χεριού, αλλά μια ξεκάθαρη θεϊκή παρέμβαση. Ο Χρυσόστομος, χρόνια αργότερα, αναφερόμενος σε τέτοια γεγονότα, υποστήριζε ότι ο Θεός χρησιμοποίησε τα στοιχεία της φύσης (κεραυνούς ή φωτιά), για να δείξει τη ματαιότητα των ειδώλων. Η καταστροφή του ναού του Απόλλωνα στο Παλατίνο ερμηνεύτηκε ως η απάντηση των ουρανών στις προσπάθειες του Ιουλιανού να επαναφέρει τις θυσίες και τις λατρείες των παλαιών θεών.

Η ρητορική του Χρυσοστόμου ήταν σαφής: η φωτιά δεν ήταν έγκλημα, αλλά κάθαρση. Ήταν το σημάδι ότι η παλιά Ρώμη πέθαινε για να δώσει τη θέση της στη νέα, χριστιανική αυτοκρατορία. Οι Χριστιανοί δεν χρειάζονταν δαυλούς για να κάψουν τους ναούς, ισχυρίζονταν οι απολογητές τους, καθώς η ίδια η πνευματική αλήθεια του Ευαγγελίου ήταν η φωτιά που θα εξαφάνιζε το σκοτάδι της ειδωλολατρίας.

Η ρητορική του Χρυσοστόμου ήταν σαφής: η φωτιά δεν ήταν έγκλημα, αλλά κάθαρση

Το τέλος μιας εποχής και η στάχτη της Ιστορίας

Η πυρκαγιά της 19ης Μαρτίου 363 ήταν προφητική. Λίγους μήνες αργότερα, τον Ιούνιο του ίδιου έτους, ο Ιουλιανός θα έπεφτε νεκρός στο πεδίο της μάχης στην Περσία. Με τον θάνατό του, η προσπάθεια αναβίωσης του παγανισμού κατέρρευσε οριστικά. Ο ναός του Παλατίνου Απόλλωνα, αν και επισκευάστηκε εν μέρει, δεν ξαναβρήκε ποτέ την παλιά του αίγλη, και τα Σιβυλλικά Βιβλία, η πηγή της ρωμαϊκής προφητείας, χάθηκαν σιγά-σιγά στη λήθη.

Το γεγονός αυτό παραμένει μέχρι σήμερα ένα κλασικό παράδειγμα του πώς ένα φυσικό ή τυχαίο γεγονός μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως «όπλο» στην προπαγάνδα δύο αντίπαλων κόσμων. Για τον Ιουλιανό ήταν η απόδειξη της χριστιανικής «βαρβαρότητας». Για τον Χρυσόστομο ήταν η απόδειξη της θεϊκής παντοδυναμίας. Σήμερα, η μελέτη αυτής της πυρκαγιάς μας διδάσκει ότι η αλήθεια συχνά χάνεται ανάμεσα στις στάχτες και τους φανατισμούς. Ο ναός του Απόλλωνα μπορεί να κάηκε, αλλά η σύγκρουση ανάμεσα στον ορθολογισμό της αρχαιότητας και την πίστη του νέου κόσμου συνέχισε να καίει για αιώνες, διαμορφώνοντας τον κόσμο που γνωρίζουμε σήμερα.