Εκεί που έκαναν βόλτα οι Αρχαίοι Έλληνες: Το ξέρατε ότι κάτω από το Καλλιμάρμαρο και τη Βασιλέως Κωνσταντίνου περνούσε ποτάμι;

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Λίγοι γνωρίζουν σήμερα ότι κάτω από το Καλλιμάρμαρο και τη λεωφόρο Βασιλέως Κωνσταντίνου κυλά ακόμη ένας από τους σημαντικότερους αρχαίους ποταμούς της πόλης, ο Ιλισσός. Στην αρχαιότητα, η περιοχή αυτή δεν είχε καμία σχέση με τη σύγχρονη εικόνα της πρωτεύουσας: ήταν ένας τόπος περιπάτου και χαλάρωσης, όπου οι Αθηναίοι –μεταξύ αυτών και ο Σωκράτης– απολάμβαναν την φύση.

Σήμερα, το τοπίο έχει αλλάξει δραματικά. Εκεί όπου άλλοτε έρεε το ποτάμι, απλώνονται δρόμοι και πυκνή δόμηση, με τον Ιλισσό να συνεχίζει την πορεία του υπόγεια, σχεδόν ξεχασμένος από την καθημερινότητα της πόλης.

Η διαδρομή και οι «Ιλισσιακοί» δήμοι

Ο Ιλισσός διέσχιζε ιστορικά βασικές αρτηρίες της Αθήνας, όπως η Βασιλέως Κωνσταντίνου και η Καλλιρρόης, ενώ στην πορεία του περνά από μια σειρά περιοχών που σήμερα συγκροτούν τους λεγόμενους «Ιλισσιακούς» δήμους. Ανάμεσά τους βρίσκονται ο Χολαργός, η Παπάγου, ο Ζωγράφος, η Καισαριανή, ο Βύρωνας, η Αθήνα, η Καλλιθέα, ο Ταύρος, το Μοσχάτο και ο Άγιος Ιωάννης Ρέντης.

Η ιδέα της ενοποίησης αυτών των περιοχών με άξονα τον Ιλισσό παραμένει μέχρι σήμερα ένα ενδιαφέρον όραμα, που συνδυάζει την περιβαλλοντική αποκατάσταση με την πολιτιστική ανάδειξη.

Οι πηγές και η φυσική του πορεία

Ο Ιλισσός ξεκινούσε από τις βορειοδυτικές υπώρειες του Υμηττού, συγκεντρώνοντας τα νερά από διάφορους κλάδους που ξεκινούσαν από περιοχές όπως ο Χολαργός, η Παπάγου, ο Ζωγράφος, η Καισαριανή και ο Βύρωνας.

Η ροή του ποταμού ακολουθούσε έναν εποχικό ρυθμό: έντονη τον χειμώνα λόγω των βροχοπτώσεων και περιορισμένη έως ανύπαρκτη το καλοκαίρι, κάτι που χαρακτήριζε γενικά τα υδάτινα συστήματα της Αττικής.

Στην αρχαιότητα και μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, ο Ιλισσός δεν κατέληγε απευθείας στη θάλασσα. Αντίθετα, τα νερά του ενώνονταν με εκείνα του Κηφισού ποταμού στην περιοχή του Ρέντη, σχηματίζοντας ένα εκτεταμένο υγροτοπικό σύστημα που τελικά κατέληγε στον Φαληρικό όρμο.

Από την αρχαία πόλη στη σύγχρονη πρωτεύουσα

Μετά την Ελληνική Επανάσταση του 1821 και την απελευθέρωση της Αθήνας, ξεκίνησε η προσπάθεια μετατροπής της σε σύγχρονη πρωτεύουσα. Το 1830-1834 εκπονήθηκαν σημαντικά πολεοδομικά σχέδια από αρχιτέκτονες όπως ο Σταμάτης Κλεάνθης και ο Έντουαρτ Σάουμπερτ, τα οποία όμως προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις και τροποποιήθηκαν επανειλημμένα.

Η ανάπτυξη της πόλης προς τα ανατολικά έφερε σταδιακά τον Ιλισσό εντός του αστικού ιστού, μετατρέποντάς τον από φυσικό όριο σε πρόβλημα για τους κατοίκους, κυρίως λόγω των πλημμυρών του.

Οι παρεμβάσεις και η εκτροπή

Κατά τον 19ο αιώνα, και ιδιαίτερα στην εποχή του Χαρίλαου Τρικούπη, ξεκίνησαν σημαντικά έργα υποδομής στην Ελλάδα. Στο πλαίσιο αυτό, μελετήθηκε και η διευθέτηση του Ιλισσού, ώστε να περιοριστούν οι καταστροφικές πλημμύρες.

Στις αρχές του 20ού αιώνα αποφασίστηκε η δημιουργία νέας κοίτης για τον ποταμό, ώστε να εκβάλλει απευθείας στον Φαληρικό όρμο. Το έργο υλοποιήθηκε περίπου το 1905 και άλλαξε ριζικά την φυσική του πορεία.

Η υπογειοποίηση και η εξαφάνιση από το τοπίο

Η οριστική μεταμόρφωση του Ιλισσού ήρθε λίγες δεκαετίες αργότερα. Η ραγδαία αστικοποίηση, η αύξηση του πληθυσμού μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και τα σοβαρά προβλήματα υγιεινής οδήγησαν στην απόφαση για την υπογειοποίησή του.

Το ποτάμι μετατράπηκε σταδιακά σε κλειστό αγωγό, ενώ πάνω από την κοίτη του δημιουργήθηκαν βασικοί οδικοί άξονες της Αθήνας. Το έργο συνδέθηκε άμεσα με την ανάπτυξη του αποχετευτικού συστήματος της πόλης και υλοποιήθηκε κυρίως από τη δεκαετία του 1930 και μετά.

Παρόλο που δεν είναι πλέον ορατός, ο Ιλισσός συνεχίζει να ρέει κάτω από την πόλη, κουβαλώντας μαζί του αιώνες ιστορίας. Από τις βόλτες των αρχαίων φιλοσόφων μέχρι τις σύγχρονες λεωφόρους, αποτελεί ένα κρυμμένο αλλά ζωντανό κομμάτι της Αθήνας, που αξίζει να θυμόμαστε και –ίσως κάποτε– να επαναφέρουμε στο φως.