Σαν σήμερα, 17 Σεπτεμβρίου 1961: Η μαύρη ημέρα της Τουρκίας – Η εκτέλεση του πρωθυπουργού, Αντνάν Μεντερές

Σαν σήμερα, στις 17 Σεπτεμβρίου του 1961, η Τουρκία βίωσε μια από τις πιο σκοτεινές και κρίσιμες στιγμές της σύγχρονης πολιτικής της ιστορίας. Ο Αντνάν Μεντερές, ο πρώτος δημοκρατικά εκλεγμένος πρωθυπουργός στην ιστορία της χώρας, οδηγήθηκε στην αγχόνη, μαζί με δύο από τους υπουργούς του, μετά από ένα στρατιωτικό πραξικόπημα. Ο θάνατός του, αν και αποτέλεσμα μιας πολιτικοστρατιωτικής διαμάχης, δεν μπορεί να διαχωριστεί από ένα άλλο, εξίσου σκοτεινό κεφάλαιο της θητείας του: την ανοχή και, σύμφωνα με πολλούς, την υποκίνηση του πογκρόμ εναντίον της ελληνικής παροικίας στην Κωνσταντινούπολη το 1955.

Η πολιτική άνοιξη και η σκιά της καταστολής

Η άνοδος του Αντνάν Μεντερές στην εξουσία, το 1950, θεωρήθηκε ως μια πολιτική «άνοιξη». Το κόμμα του, το Δημοκρατικό Κόμμα, κέρδισε τις εκλογές με συντριπτική πλειοψηφία, βάζοντας τέλος στη μονοκομματική κυριαρχία του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος του Κεμάλ Ατατούρκ. Ο Μεντερές, με τις φιλελεύθερες οικονομικές του μεταρρυθμίσεις και την υποστήριξή του στον αγροτικό τομέα, έγινε ιδιαίτερα δημοφιλής.

Ωστόσο, η δημοκρατική του θητεία γρήγορα απέκτησε αυταρχικά χαρακτηριστικά. Ο Μεντερές άρχισε να καταστέλλει τον Τύπο, να περιορίζει την ελευθερία του λόγου και να διώκει τους πολιτικούς του αντιπάλους. Οι πολιτικές του, ιδίως η προσπάθειά του να ισορροπήσει μεταξύ του κοσμικού κράτους και των ισλαμικών παραδόσεων, προκάλεσαν την οργή του στρατού, ο οποίος θεωρούσε τον εαυτό του ως τον θεματοφύλακα των αρχών του Ατατούρκ.

VIRAL

Ανείπωτο θρήνος στη κηδεία της Βασιλικής: Το τελευταίο αντίο στην 39χρονη που δολοφονήθηκε στην Καλαμάτα

Ο Γολγοθάς της Βασιλικής: Το βίντεο κλιπ που έπαιξε κρυφά και οι εξομολογήσεις της – «Μου είπε ”νομίζω, ότι κάτι μου δίνει, και αποκοιμιέμαι”»

Ανησυχία στην Εύβοια: Ποιες παραλίες έχουν γεμίσει με μέδουσες – Αποκαλυπτικά βίντεο, Live χάρτης

Το πογκρόμ της Κωνσταντινούπολης: Ένα έγκλημα με την υπογραφή του κράτους

Ο πιο σκοτεινός και αποτρόπαιος κηλίδας στην κληρονομιά του Μεντερές είναι, χωρίς αμφιβολία, το πογκρόμ που έλαβε χώρα στην Κωνσταντινούπολη στις 6-7 Σεπτεμβρίου 1955. Με αφορμή την ψευδή είδηση ότι το σπίτι του Κεμάλ Ατατούρκ στη Θεσσαλονίκη είχε βομβαρδιστεί, ένας όχλος από φανατισμένους Τούρκους, υποκινούμενος και οργανωμένος από το κράτος, εξαπέλυσε μια βίαιη επίθεση κατά της ελληνικής παροικίας.

Ο απολογισμός ήταν τραγικός. Δεκάδες εκκλησίες, χιλιάδες ελληνικά καταστήματα και σπίτια καταστράφηκαν ολοσχερώς. Γυναίκες βιάστηκαν, άνδρες βασανίστηκαν και η ελληνική κοινότητα βίωσε έναν εφιάλτη. Ο Μεντερές, ως πρωθυπουργός της χώρας, φέρει την απόλυτη ευθύνη για αυτή την πράξη. Παρόλο που η κυβέρνησή του προσπάθησε να αποδώσει το πογκρόμ σε αυθόρμητες ενέργειες, αργότερα αποκαλύφθηκε ότι ήταν μια καλά οργανωμένη και προσχεδιασμένη επίθεση, με στόχο την εκδίωξη των Ελλήνων από την Κωνσταντινούπολη.

Το πραξικόπημα του 1960 και η δίκη της Γιασσιάδας

Η αυταρχική του διακυβέρνηση και η κλιμάκωση της πολιτικής βίας οδήγησαν τελικά στην πτώση του. Στις 27 Μαΐου 1960, ένας στρατιωτικός πραξικόπημα, με επικεφαλής τον στρατηγό Τζεμάλ Γκιουρσέλ, ανέτρεψε την κυβέρνηση του Μεντερές. Ο πρωθυπουργός, μαζί με μέλη του υπουργικού του συμβουλίου, συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν στο νησί Γιασσιάδα για να δικαστούν.

Η δίκη ήταν μια παρωδία δικαιοσύνης. Οι κατηγορίες που προσάφθηκαν στον Μεντερές περιλάμβαναν, μεταξύ άλλων, την παραβίαση του Συντάγματος, τη διαφθορά και την κατάχρηση εξουσίας. Παρόλο που η δίκη ήταν ιδιαίτερα πολιτικοποιημένη, ορισμένα από τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν έδειξαν την σκοτεινή πλευρά του καθεστώτος του. Η εκτέλεση του Μεντερές και δύο από τους υπουργούς του ήταν μια πράξη που δίχασε την τουρκική κοινωνία.

Η 17η Σεπτεμβρίου 1961, λοιπόν, παραμένει μια ημέρα με βαριά ιστορική σημασία. Ο θάνατος του Αντνάν Μεντερές ήταν ένα τραγικό γεγονός που σηματοδότησε το τέλος της πρώτης δημοκρατικής περιόδου της Τουρκίας. Η κληρονομιά του, όμως, είναι αντιφατική. Για κάποιους, είναι ένας μάρτυρας της δημοκρατίας που πλήρωσε με τη ζωή του για τις ιδέες του. Για άλλους, είναι ένας αυταρχικός ηγέτης, του οποίου η θητεία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη βία, την καταστολή και το πογκρόμ κατά της ελληνικής κοινότητας.

Η ιστορία του Μεντερές μας υπενθυμίζει ότι η πολιτική είναι ένας χώρος γεμάτος αντιφάσεις, και ότι η επιθυμία για εξουσία μπορεί να οδηγήσει σε πράξεις που αφήνουν ανεξίτηλα σημάδια στην ιστορία. Ο θάνατός του, και η κληρονομιά του, συνεχίζουν να αποτελούν πηγή διαμάχης στην Τουρκία, υπενθυμίζοντάς μας ότι το παρελθόν, όσο σκοτεινό και αν είναι, είναι πάντα εκεί για να μας θυμίζει τα λάθη μας.