Σαν σήμερα, 17 Ιανουαρίου 1824: Η ημέρα που η Ελληνική Επανάσταση διχάζεται – Το προοίμιο του Εμφυλίου

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Σαν σήμερα, στις 17 Ιανουαρίου 1824, η Ελληνική Επανάσταση βυθίζεται σε μια από τις πιο μελανές σελίδες της ιστορίας της. Εν μέσω του απελευθερωτικού αγώνα κατά των Οθωμανών, ξεσπά ένας πρωτοφανής εμφύλιος πόλεμος, με τη δημιουργία δύο ανταγωνιστικών πόλων διακυβέρνησης.

Όταν η Επανάσταση είχε δύο κυβερνήσεις

Από τη μία πλευρά, στην Τρίπολη, συγκροτείται το εκτελεστικό σώμα υπό τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, έχοντας τη στήριξη των ισχυρών οπλαρχηγών και προκρίτων του Μοριά. Στον αντίποδα, στο Κρανίδι, σχηματίζεται μια δεύτερη κυβέρνηση με επικεφαλής τον Γεώργιο Κουντουριώτη, η οποία συσπειρώνει τους νησιώτες, τους Ρουμελιώτες και ορισμένους Πελοποννήσιους συμμάχους, όπως ο Λόντος και ο Ζαΐμης. Αυτή η κατάσταση της «διπλής εξουσίας» δεν αποτέλεσε απλώς μια διοικητική δυσλειτουργία, αλλά το σύνθημα για την έναρξη του καταστροφικού εμφυλίου, μετατρέποντας την Πελοπόννησο σε πεδίο εσωτερικής σύγκρουσης σε μια κρίσιμη στιγμή για την επιβίωση του έθνους.

Το χρονικό

Οι εντάσεις είχαν ωριμάσει από καιρό. Η προσπάθεια ενίσχυσης της κεντρικής διοίκησης μετά τις πολιτικές διεργασίες του 1823 δεν λύνει τις αντιθέσεις· τις συγκεντρώνει, τις οξύνει και τις κάνει πιο επικίνδυνες. Στον πυρήνα της σύγκρουσης βρίσκεται ο ανταγωνισμός ανάμεσα σε στρατιωτικά και πολιτικά κέντρα ισχύος, σε τοπικούς συσχετισμούς και σε διαφορετικές αντιλήψεις για το ποιος «δικαιούται» να κρατά το τιμόνι του Αγώνα. Η κρίση κορυφώνεται όταν το νομοθετικό σώμα ανατρέπει το εκτελεστικό, απομακρύνοντας από την προεδρία τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη. Εκείνος, με τη στήριξη Πελοποννήσιων προκρίτων και οπλαρχηγών, δεν αποσύρεται· παραμένει στην Τρίπολη και λειτουργεί στην πράξη ως ξεχωριστό κυβερνητικό κέντρο.

Οι δύο πλευρές

Απέναντι στο εκτελεστικό της Τρίπολης συγκροτείται δεύτερο εκτελεστικό στο Κρανίδι, με πρόεδρο τον Γεώργιο Κουντουριώτη. Το νέο αυτό κέντρο αντλεί δύναμη από νησιώτες και Ρουμελιώτες και βρίσκει ερείσματα και στον Μοριά, με χαρακτηριστικές μορφές τους Ανδρέα Λόντο και Ανδρέα Ζαΐμη. Το αποτέλεσμα είναι μια εικόνα σχεδόν αδιανόητη: δύο διοικήσεις διεκδικούν νομιμοποίηση, πόρους, στρατό και πολιτική πρωτοκαθεδρία, ακριβώς τη στιγμή που η Επανάσταση χρειάζεται συνοχή για να επιβιώσει.

Η πολιτική σύγκρουση δεν μένει στα χαρτιά. Τον Μάρτιο του 1824 η αντιπαράθεση περνά στο πεδίο: δυνάμεις του εκτελεστικού του Κρανιδίου κινούνται στρατιωτικά και η σύγκρουση μεταφέρεται σε πόλεις και οχυρά-κλειδιά, με το Ναύπλιο και την Τρίπολη να γίνονται σημεία αιχμής. Για περίπου έναν μήνα, ο Αγώνας αποκτά τη μορφή ενός «πολέμου μέσα στον πόλεμο», με πίεση, διαπραγματεύσεις και συγκρούσεις που μετατρέπουν τη διχόνοια σε καθημερινή πραγματικότητα. Η αποκλιμάκωση έρχεται μέσα από συμφωνία μετά από διαπραγματεύσεις, με κομβικό ρόλο των Λόντου και Ζαΐμη, και στις 22 Μαΐου ολοκληρώνεται η πρώτη φάση της εμφύλιας κρίσης.

Η μάχη για τους πόρους

Πίσω από τα πρόσωπα και τα στρατόπεδα υπάρχει μια σκληρή πραγματικότητα: χωρίς χρήματα δεν πληρώνονται στρατιώτες, δεν κινείται στόλος, δεν κρατιούνται φρούρια. Μέσα στο 1824 εξελίσσεται και η υπόθεση του Βρετανικού δανείου, που υπογράφεται στο Λονδίνο τον Φεβρουάριο. Το ονομαστικό ποσό είναι 800.000 λίρες, όμως το ποσό που φτάνει τελικά στην επαναστατική διοίκηση είναι σημαντικά μικρότερο λόγω όρων, παρακρατήσεων και κόστους της σύμβασης. Στην Ελλάδα, το δάνειο παρουσιάζεται ως πολιτική επιτυχία και διεθνής αναγνώριση, σύντομα όμως γίνεται και πεδίο σύγκρουσης για το ποιος θα ελέγξει το ταμείο, άρα και την εξουσία.

Η διάσπαση

Η ύπαρξη δύο ανταγωνιστικών εκτελεστικών δεν είναι γραφειοκρατική παρένθεση· είναι ρήγμα που αφήνει σημάδια. Οι εμφύλιες συγκρούσεις της περιόδου 1823 έως 1825 αποδυναμώνουν την πολεμική προσπάθεια και κλονίζουν την εμπιστοσύνη μεταξύ των δυνάμεων που, θεωρητικά, μάχονται για τον ίδιο σκοπό. Η ανάδειξη του Γεώργιου Κουντουριώτη ως κυρίαρχης πολιτικής μορφής μετά τη δεύτερη εμφύλια φάση του 1824 έρχεται με κόστος για τη συνοχή του Αγώνα. Και λίγο αργότερα, η Επανάσταση θα βρεθεί μπροστά σε μια ακόμη σκληρότερη δοκιμασία, την Αιγυπτιακή επέμβαση υπό τον Ιμπραήμ, την ώρα που οι εσωτερικές πληγές δεν έχουν κλείσει.

Η διαδρομή της κυβέρνησης του Κρανιδίου, οι μετακινήσεις της και η προσπάθεια ελέγχου κρίσιμων σημείων αποκαλύπτουν πόσο ρευστό ήταν το έδαφος της Επανάστασης. Σε αυτό το κλίμα, συγκρούσεις ξεσπούν σε διαφορετικά σημεία του Μοριά και ο εμφύλιος παύει να μοιάζει με «διαφωνία», γίνεται εμπειρία που καθορίζει αποφάσεις, συμμαχίες και αντοχές, την ώρα που ο κοινός εχθρός παραμένει απέναντι.