Σαν σήμερα, 13 Νοεμβρίου 1864: Η γέννηση της Βασιλευόμενης Δημοκρατίας και η πτώση της απόλυτης Μοναρχίας

Σαν σήμερα, στις 13 Νοεμβρίου του 1864, δημοσιεύτηκε επίσημα το νέο Σύνταγμα της Ελλάδας, ένα κομβικό κείμενο που σηματοδότησε την οριστική πολιτειακή μετάβαση της χώρας. Με την εφαρμογή αυτού του Συντάγματος, καταργήθηκε η Συνταγματική Μοναρχία που είχε επιβληθεί μετά την Έξωση του Όθωνα, και καθιερώθηκε επίσημα η Βασιλευόμενη Δημοκρατία (γνωστή και ως κοινοβουλευτική μοναρχία). Η πράξη αυτή αποτελούσε την κορύφωση του αγώνα του ελληνικού λαού για την εγκαθίδρυση της λαϊκής κυριαρχίας και την ενίσχυση του κοινοβουλευτισμού.

Η ρίζα της αλλαγής: Η έξωση του Όθωνα

Η ανάγκη για ένα νέο, φιλελεύθερο Σύνταγμα προέκυψε άμεσα μετά την Επανάσταση του Οκτωβρίου του 1862, η οποία οδήγησε στην έξωση του Βασιλιά Όθωνα. Η Συνταγματική Μοναρχία που είχε επιβληθεί το 1844 δεν είχε λειτουργήσει ικανοποιητικά, καθώς ο Όθωνας συχνά παρενέβαινε στα πολιτικά πράγματα, με αποτέλεσμα να μην εκφράζεται η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας.

Μετά την αποχώρηση του Όθωνα, συγκλήθηκε η Β’ εν Αθήναις Εθνική Συνέλευση (1862-1864), η οποία είχε διπλό έργο: την εκλογή νέου μονάρχη (καταλήγοντας στον Δανό πρίγκιπα Γεώργιο Α’) και την κατάρτιση ενός νέου Συντάγματος που θα διασφάλιζε τα δικαιώματα του λαού έναντι της βασιλικής εξουσίας.

Η καθιέρωση της βασιλευόμενης Δημοκρατίας

Το Σύνταγμα του 1864 ήταν το πιο φιλελεύθερο της εποχής του. Η σημαντικότερη πολιτειακή του αλλαγή ήταν η ρητή διακήρυξη της «Βασιλευόμενης Δημοκρατίας» ως πολιτεύματος. Αυτός ο όρος, αν και διατηρούσε τον Βασιλιά ως ανώτατο άρχοντα, υπογράμμιζε ότι πηγή κάθε εξουσίας είναι το Έθνος και ότι ο Βασιλιάς αποτελεί απλώς τον ανώτατο εκτελεστικό λειτουργό, ο οποίος οφείλει να κυβερνά βάσει του Συντάγματος.

VIRAL

Θρίλερ στην Κυψέλη: Το κρυφό «σημάδι» στα οστά που αποκάλυψε ο Γρηγόρης Λέων και δείχνει τον δολοφόνο!

«Τα ουρλιαχτά τους είναι μέσα στα αυτιά μου»: Η Χαρίτα Μάντολες στο Athensmagazine.gr, σε μία συγκλονιστική εξομολόγηση για την τουρκική εισβολή στην Κύπρο

Σάλος στο Μουντιάλ 2026: Η «παγωμένη» αντίδραση του Τζάνι Ινφαντίνο στο χρυσό γκολ των Ισπανών! Ήθελε να το σηκώνει ο Μέσι και η παρέα του

Τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά του νέου Συντάγματος περιλάμβαναν:

• Την αρχή της Λαϊκής Κυριαρχίας: Όλη η εξουσία πηγάζει από το Έθνος και ασκείται όπως ορίζει το Σύνταγμα.
• Την κατάργηση της Γερουσίας: Καθιερώθηκε η μονοθάλαμη βουλή, η οποία εκλεγόταν με άμεση, καθολική και μυστική ψηφοφορία. Αυτό ενίσχυσε δραματικά τη δύναμη του Κοινοβουλίου.
• Την ενίσχυση των δικαιωμάτων: Διακήρυξε την ισότητα όλων των Ελλήνων ενώπιον του νόμου, την απαραβίαστη ελευθερία του Τύπου, την ελευθερία του συνέρχεσθαι και του συνεταιρίζεσθαι.

Η μείωση της Βασιλικής εξουσίας

Το Σύνταγμα του 1864 στόχευε κυρίως στον περιορισμό των εξουσιών του Βασιλιά. Ο νέος μονάρχης, Γεώργιος Α’, ορκίστηκε πίστη στο Σύνταγμα, το οποίο του αφαιρούσε το δικαίωμα να αναστέλλει τις συνεδριάσεις της Βουλής, ενώ οι υπουργοί ήταν πλέον υπεύθυνοι έναντι της Βουλής και όχι μόνο έναντι του Βασιλιά.

Η εφαρμογή του Συντάγματος οδήγησε, λίγα χρόνια αργότερα, στην καθιέρωση της «Αρχής της Δεδηλωμένης» (1875) από τον Χαρίλαο Τρικούπη, η οποία όριζε ότι ο Βασιλιάς όφειλε να διορίζει ως πρωθυπουργό μόνο εκείνον που είχε τη «δεδηλωμένη» εμπιστοσύνη της πλειοψηφίας των βουλευτών. Αυτό το γεγονός ολοκλήρωσε ουσιαστικά τη μετάβαση από την προσωπική εξουσία του μονάρχη στην πλήρη κοινοβουλευτική διακυβέρνηση.

Η δημοσίευση του Συντάγματος του 1864, σαν σήμερα, αποτέλεσε το επιστέγασμα των αγώνων της «γενιάς του 1862» και έθεσε τις βάσεις για έναν σταθερότερο κοινοβουλευτικό βίο στην Ελλάδα, ο οποίος, παρά τις μετέπειτα πολιτειακές ανατροπές, εδραίωσε τελικά το δημοκρατικό πολίτευμα στη χώρα.