Σαν σήμερα, 12 Δεκεμβρίου 1916: Η μέρα του «Αναθέματος» – Όταν ο Εθνικός Διχασμός έγινε θρησκευτικό δράμα

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Σαν σήμερα, στις 12 Δεκεμβρίου 1916 (25 Δεκεμβρίου με το νέο ημερολόγιο), οι Αθηναίοι έγιναν μάρτυρες ενός πρωτοφανούς ιστορικού και θρησκευτικού γεγονότος που επισφράγισε τον παραλογισμό του Εθνικού Διχασμού: την τελετή του «Αναθέματος» εναντίον του πρώην πρωθυπουργού και ηγέτη των Φιλελευθέρων, Ελευθέριου Βενιζέλου. Ο Διχασμός, η βαθιά πολιτική και κοινωνική ρήξη που χώρισε την Ελλάδα σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα (βενιζελικούς και αντιβενιζελικούς), έφτασε στο αποκορύφωμά του, χρησιμοποιώντας την πίστη και τη θρησκεία ως όπλο πόλωσης.

Η τελετή πραγματοποιήθηκε στο Πεδίον του Άρεως των Αθηνών, σε μια ογκώδη αντιβενιζελική διαδήλωση, η οποία έφερε τον θρησκευτικό μανδύα της Ιεράς Συνόδου και της επίσημης Εκκλησίας της Ελλάδος.

Η ρήξη: Βασιλιάς εναντίον Πρωθυπουργού

Για να κατανοήσουμε το «Ανάθεμα», πρέπει να ανατρέξουμε στην πηγή του Διχασμού: τη διαφωνία του Ελευθέριου Βενιζέλου με τον βασιλιά Κωνσταντίνο Α΄ σχετικά με τη στάση που έπρεπε να κρατήσει η Ελλάδα στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

• Ο Βενιζέλος (βενιζελικοί): Υποστήριζε την είσοδο της Ελλάδας στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία), πιστεύοντας ότι έτσι θα ολοκληρωθεί η Μεγάλη Ιδέα και θα απελευθερωθούν οι αλύτρωτες ελληνικές περιοχές.
• Ο Κωνσταντίνος Α΄ (αντιβενιζελικοί): Υποστήριζε την «ουδετερότητα», με ισχυρές γερμανικές συμπάθειες (λόγω της συζύγου του, Σοφίας, αδελφής του Κάιζερ Γουλιέλμου Β΄).

Η σύγκρουση κορυφώθηκε με την ίδρυση της Προσωρινής Κυβέρνησης Εθνικής Αμύνης του Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη τον Σεπτέμβριο του 1916, χωρίζοντας ουσιαστικά την Ελλάδα σε δύο κράτη, με δύο κυβερνήσεις και δύο στρατούς. Οι φιλοβασιλικοί αντιβενιζελικοί θεωρούσαν τον Βενιζέλο προδότη και σφετεριστή της βασιλικής εξουσίας.

 

Η τελετή: Μία πράξη μίσους

Τον Δεκέμβριο του 1916, μετά τα Νοεμβριανά (τα αιματηρά γεγονότα που προκλήθηκαν από την αποβίβαση γαλλικών και βρετανικών στρατευμάτων στην Αθήνα), η οργή των αντιβενιζελικών ήταν στο ζενίθ. Η Εκκλησία, ευθυγραμμισμένη με το Παλάτι, ανέλαβε να προσδώσει στη λαϊκή οργή θρησκευτικό χαρακτήρα.

Στις 12 Δεκεμβρίου (παλαιό ημερολόγιο) ή 25 Δεκεμβρίου (νέο), ανήμερα των Χριστουγέννων, πλήθος φιλοβασιλικών πολιτών, με επικεφαλής τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Θεόκλητο, κατευθύνθηκε σε πομπή προς το Πεδίον του Άρεως.

Εκεί, τελέστηκε η επίσημη τελετή:

• Ο Βωμός: Δημιουργήθηκε ένας πρόχειρος βωμός από χώμα.
• Η Πέτρα: Σύμφωνα με το έθιμο του «Αναθέματος», ο κάθε διαδηλωτής έριξε μια πέτρα στον βωμό.
• Η Κατάρα: Ο Αρχιεπίσκοπος Θεόκλητος εκφώνησε την κατάρα εναντίον του Βενιζέλου.

Η φράση που επαναλήφθηκε από το συγκεντρωμένο πλήθος και πέρασε στην ιστορία ήταν:

«Κατά Ελευθερίου Βενιζέλου φυλακίσαντος αρχιερείς και επιβουλευθέντος την βασιλείαν και την πατρίδαν, ανάθεμα έστω».

Ο σωρός από πέτρες στο Πεδίο του Άρεως έμεινε ως το «Λίθινον Ανάθεμα» ή «Λιθοσωρός», συμβολίζοντας το μίσος και τον διχασμό που είχε πλέον θεσμοθετηθεί και από τον κλήρο.

Οι επιπτώσεις του Θρησκευτικού Πολέμου

Το «Ανάθεμα» του 1916 δεν ήταν μόνο μία πράξη πολιτικού μίσους, αλλά είχε βαθιές επιπτώσεις:

• Θρησκευτικός διχασμός: Η Εκκλησία ενεπλάκη άμεσα στην πολιτική διαμάχη, εκθέτοντας τον θεσμό και δημιουργώντας ρήγμα και στους κόλπους των πιστών.
• Διεθνής απομόνωση: Η πράξη αυτή ενίσχυσε την εικόνα του «κράτους των Αθηνών» ως γερμανόφιλου και ασταθούς, δικαιολογώντας περαιτέρω τις επεμβάσεις της Αντάντ.
• Πολιτική δικαίωση του Βενιζέλου: Όταν ο Βενιζέλος επικράτησε, το 1917, και επέστρεψε θριαμβευτής στην Αθήνα, η πράξη αυτή θεωρήθηκε από τους βενιζελικούς ως απόδειξη της «ανηθικότητας» των αντιπάλων τους.

Το 1920, μετά την ήττα του Βενιζέλου στις εκλογές, η Εκκλησία προχώρησε σε «άρση» του αναθέματος, αλλά το ιστορικό στίγμα του γεγονότος παρέμεινε ανεξίτηλο.

Η ημέρα του «Αναθέματος» είναι η πιο χαρακτηριστική εικόνα του πώς ο Εθνικός Διχασμός, ένα από τα πιο τραυματικά κεφάλαια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, χρησιμοποίησε κάθε μέσο –ακόμη και την θρησκευτική κατάρα– για να δικαιολογήσει τη ρήξη, με συνέπειες που επηρέασαν την Ελλάδα για πολλές δεκαετίες.