Σαν σήμερα, 07 Νοεμβρίου 1934: Η μαγική πρεμιέρα της «Ραψωδίας πάνω σε ένα θέμα του Παγκανίνι» του Σεργκέι Ραχμάνινοφ

Στις 7 Νοεμβρίου του 1934, μια ψυχρή φθινοπωρινή ημέρα, τα φώτα στο Lyric Opera House της Βαλτιμόρης άναψαν για να υποδεχτούν ένα έργο που έμελλε να γράψει τη δική του χρυσή σελίδα στην ιστορία της μουσικής. Ο θρυλικός Ρώσος συνθέτης και πιανίστας, Σεργκέι Ραχμάνινοφ, καθόταν ο ίδιος στο πιάνο για την παγκόσμια πρεμιέρα της «Ραψωδίας πάνω σε ένα θέμα του Παγκανίνι», έργο 43, υπό τη διεύθυνση του Λέοπολντ Στοκόφσκι και με τη Συμφωνική Ορχήστρα της Φιλαδέλφειας. Ήταν η στιγμή που ο Ραχμάνινοφ, σε ηλικία 61 ετών και ήδη μια εμβληματική μορφή της παγκόσμιας μουσικής σκηνής, επιβεβαίωνε εκ νέου τη μεγαλοφυΐα του, παρουσιάζοντας ένα έργο που συνδύαζε την αξεπέραστη δεξιοτεχνία του με τη βαθιά, ρομαντική του ψυχή.

Η «Ραψωδία» δεν είναι ένα τυπικό κοντσέρτο για πιάνο, αλλά ένα «κοντσερτάντε» έργο, μια σειρά από 24 παραλλαγές για σόλο πιάνο και ορχήστρα, βασισμένες στο 24ο και τελευταίο Καπρίτσιο για σόλο βιολί του Νικολό Παγκανίνι. Ο Παγκανίνι, ο «βιολιστής του Διαβόλου», αποτελούσε ανέκαθεν πηγή έμπνευσης για πολλούς συνθέτες, και ο Ραχμάνινοφ βρήκε στο θέμα του μια τέλεια βάση για να αναπτύξει τη δική του ιδιοφυή μουσική αφήγηση. Η σύνθεση ολοκληρώθηκε με αξιοσημείωτη ταχύτητα, μέσα σε μόλις επτά εβδομάδες, κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού του 1934, στην πολυτελή βίλα του Σέναρ (όνομα που προέρχεται από τα αρχικά των Σεργκέι, Νατάλια και Ραχμάνινοφ) στις όχθες της λίμνης Λουκέρνης στην Ελβετία, το ησυχαστήριο όπου ο εξόριστος συνθέτης μπορούσε να αφοσιωθεί απερίσπαστος στη δημιουργία.

Η δομή του έργου είναι ασυνήθιστη, μια σαφής απόκλιση από την κλασική φόρμα του κοντσέρτου. Μετά από μια σύντομη εισαγωγή, ο Ραχμάνινοφ παρουσιάζει απροσδόκητα την πρώτη παραλλαγή πριν από το ίδιο το θέμα του Παγκανίνι, μια ιδέα που πιθανότατα εμπνεύστηκε από το φινάλε της «Ηρωικής» Συμφωνίας του Μπετόβεν. Το θέμα, όταν τελικά ακούγεται, είναι λιτό και υποβλητικό, ανοίγοντας το δρόμο για μια εκθαμβωτική σειρά μεταμορφώσεων που αναδεικνύουν το πιάνο σε ρόλο βιρτουόζου, αντικατοπτρίζοντας τη θρυλική ικανότητα του Παγκανίνι.

Μέσα στις 24 παραλλαγές, ο Ραχμάνινοφ ενσωματώνει ένα ακόμη, σκοτεινό μουσικό μοτίβο: το «Dies Irae» (Ημέρα Οργής), τη μεσαιωνική ακολουθία από τη Λατινική Λειτουργία των Νεκρών, που συμβολίζει τον θάνατο και το κακό. Το μοτίβο αυτό, ένα αγαπημένο στοιχείο του συνθέτη, εμφανίζεται στην 7η, 10η, 22η και 24η παραλλαγή, προσδίδοντας μια μυστηριώδη και δραματική διάσταση στο έργο, και συνδέοντας αλληγορικά τον Παγκανίνι με τη φήμη του «διαβολικού» βιρτουόζου. Ο ίδιος ο Ραχμάνινοφ φέρεται να είδε τη «Ραψωδία» ως μια δραματοποίηση της ιστορίας του Παγκανίνι, της συμφωνίας του με τον διάβολο και ενός καταδικασμένου έρωτα.

VIRAL

Δραματικές εξελίξεις στην Καλαμάτα: Δεν μπορεί να αναλάβει τις κόρες της 39χρονης η θεία τους – Τι συμβαίνει

Τι είπε ο 75χρονος στην Ναύπακτο: «Κόλλησε το γκάζι, τι έγινε… και πήγα κι έπεσα πάνω στα 3 μηχανάκια» – Ξέσπασε ο Ευαγγελάτος

Στην φυλακή γνωστός Έλληνας τραγουδιστής: Κατηγορείται για αποπλάνηση ανήλικης κατ΄εξακολούθηση – Τι συνέβη

Βέβαια, η «Ραψωδία» είναι ευρέως γνωστή για την 18η Παραλλαγή σε Ρε-ύφεση μείζονα. Πρόκειται για μια από τις πιο αναγνωρίσιμες και μελωδικές στιγμές στην ιστορία της κλασικής μουσικής. Εδώ, ο Ραχμάνινοφ επιτυγχάνει μια εξαιρετική μεταστροφή: το θέμα του Παγκανίνι παρουσιάζεται σε ανεστραμμένη μορφή, δημιουργώντας μια μελωδία που εκρήγνυται σε λυρισμό και ρομαντική έξαρση, έναν ύμνο στην ομορφιά και το συναίσθημα που έρχεται σε αντίθεση με τη βιρτουόζικη αγωνία των άλλων παραλλαγών. Αυτή η παραλλαγή, η οποία συχνά αποσπάται και ακούγεται μόνη της, χάρισε στο έργο τη διαχρονική του δημοτικότητα, ειδικά μετά τη χρήση της σε κινηματογραφικές ταινίες, όπως η κλασική «Κάπου στον Χρόνο» (Somewhere in Time, 1980).

Copyright (c) 2008 http://senar.ru

Η πρεμιέρα της 7ης Νοεμβρίου 1934 στη Βαλτιμόρη υπήρξε ένας θρίαμβος. Ο Ραχμάνινοφ, αν και πάντα νευρικός πριν από τις εμφανίσεις, φέρεται να ήπιε ένα ποτήρι λικέρ μέντας, ακολουθώντας τη συμβουλή ενός φίλου, για να καταπραΰνει το άγχος του πριν από την τεχνικά απαιτητική τελευταία παραλλαγή. Η επιτυχία ήταν τόσο μεγάλη, που καθιερώθηκε ως μια προσωπική του τελετουργία πριν από κάθε επόμενη ερμηνεία του έργου, το οποίο ο ίδιος αποκαλούσε χαριτολογώντας «Παραλλαγή Κρεμ ντε Μεντ».

Η «Ραψωδία πάνω σε ένα θέμα του Παγκανίνι» αποτελεί ένα λαμπρό παράδειγμα της ικανότητας του Ραχμάνινοφ να συνδυάζει την παράδοση με τη νεωτερικότητα. Απέδειξε ότι ο συνθέτης μπορούσε να ξεπεράσει την κρίση αυτοπεποίθησης που είχε αντιμετωπίσει με προηγούμενες συνθέσεις του, όπως το Τέταρτο Κοντσέρτο, και να δημιουργήσει ένα έργο που συνδυάζει την αξεπέραστη λυρική του φλέβα με μια νέα δομική ευφυΐα. Σήμερα, 91 χρόνια μετά την πρώτη της εκτέλεση, η «Ραψωδία» παραμένει ένα από τα πιο αγαπημένα και εκτελούμενα έργα του ρεπερτορίου για πιάνο και ορχήστρα, ένα μουσικό ταξίδι που ισορροπεί με μοναδικό τρόπο ανάμεσα στη βιρτουοζιτέ, το ρομαντισμό και τη σκοτεινή γοητεία του πεπρωμένου.