Σαν σήμερα, 01 Δεκεμβρίου 1944: Η αρχή του τραγικού χάσματος – Η αποχώρηση του ΕΑΜ από την κυβέρνηση και η αυγή των Δεκεμβριανών

Σαν σήμερα, την 1η Δεκεμβρίου του 1944, το πολιτικό κλίμα στην απελευθερωμένη Ελλάδα έφτασε στο σημείο μηδέν. Οι έξι υπουργοί που προέρχονταν από το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ), την ισχυρότερη αντιστασιακή οργάνωση της χώρας, υπέβαλαν την παραίτησή τους από την Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας του Πρωθυπουργού Γεωργίου Παπανδρέου. Αυτή η πράξη, που θεωρήθηκε ως η θρυαλλίδα, προκάλεσε μια αλυσιδωτή αντίδραση γεγονότων και πολιτικής κλιμάκωσης, η οποία, δύο μόλις ημέρες αργότερα, θα οδηγούσε στην αιματηρή σύγκρουση των «Δεκεμβριανών», την πρώτη πράξη του εμφυλίου πολέμου στην Ελλάδα.

Η παραίτηση δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία. Ήταν το αποτέλεσμα μιας παρατεταμένης πολιτικής και στρατιωτικής έντασης που κλιμακώθηκε από τη στιγμή της απελευθέρωσης τον Οκτώβριο του 1944. Η Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας, η οποία είχε σχηματιστεί τον Μάιο του 1944 στον Λίβανο με πρωτοβουλία των Βρετανών, αποτελούσε μια εύθραυστη συμμαχία. Σκοπός της ήταν η ομαλή μετάβαση στην ειρήνη, η διακυβέρνηση της χώρας και, κυρίως, ο αφοπλισμός όλων των ένοπλων σωμάτων, περιλαμβανομένου του Ελληνικού Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού (ΕΛΑΣ), του στρατιωτικού σκέλους του ΕΑΜ.

Το κρίσιμο ζήτημα του αφοπλισμού

Ο πυρήνας της διαμάχης ήταν ο αφοπλισμός. Το ΕΑΜ, το οποίο ήλεγχε de facto το μεγαλύτερο μέρος της ηπειρωτικής Ελλάδας μέσω του ΕΛΑΣ, συμφώνησε στη διάλυση των δικών του ένοπλων δυνάμεων μόνο υπό την προϋπόθεση ότι θα αφοπλίζονταν ταυτόχρονα όλες οι υπόλοιπες στρατιωτικές μονάδες, συμπεριλαμβανομένης της Ιερής Ταξιαρχίας και του Ορεινού Ταξιαρχίας (των μονάδων της εξόριστης κυβέρνησης).

VIRAL

Θρίλερ στην Κυψέλη: Το κρυφό «σημάδι» στα οστά που αποκάλυψε ο Γρηγόρης Λέων και δείχνει τον δολοφόνο!

«Τα ουρλιαχτά τους είναι μέσα στα αυτιά μου»: Η Χαρίτα Μάντολες στο Athensmagazine.gr, σε μία συγκλονιστική εξομολόγηση για την τουρκική εισβολή στην Κύπρο

Σάλος στο Μουντιάλ 2026: Η «παγωμένη» αντίδραση του Τζάνι Ινφαντίνο στο χρυσό γκολ των Ισπανών! Ήθελε να το σηκώνει ο Μέσι και η παρέα του

Ο Παπανδρέου, υπό την ισχυρή πίεση του Βρετανού πρέσβη στην Αθήνα, Ρέτζιναλντ Λίπερ, και του επικεφαλής των βρετανικών δυνάμεων, Στρατηγού Ρόναλντ Σκόμπι, προωθούσε ένα διάταγμα που προέβλεπε την άμεση διάλυση του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ (Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Στρατός), διατηρώντας όμως παράλληλα την Ιερή Ταξιαρχία και τον Ορεινό Ταξιαρχία ως τμήματα του τακτικού Εθνικού Στρατού.

Στις 28 Νοεμβρίου 1944, ο Παπανδρέου υπέγραψε το Διάταγμα για τον Αφοπλισμό όλων των ενόπλων ομάδων, με την εξαίρεση της Ιερής Ταξιαρχίας και του Ορεινού Ταξιαρχίας, κάτι που το ΕΑΜ θεώρησε ως αισχρό και εκβιαστικό. Η άρνηση του ΕΑΜ να υποχωρήσει οδήγησε σε ρήξη.

Η παραίτηση και η πολιτική κλιμάκωση

Την 1η Δεκεμβρίου, οι ΕΑΜικοί υπουργοί, επικαλούμενοι την άδικη μεταχείριση και την παραβίαση της αρχής της ισονομίας στον αφοπλισμό, αποχώρησαν από την κυβέρνηση. Η αποχώρηση αυτή καθιστούσε πλέον αδύνατη την ειρηνική και πολιτική επίλυση του αδιεξόδου.

Η απάντηση του Παπανδρέου ήταν άμεση και σκληρή: υπέγραψε ένα νέο διάταγμα, με ημερομηνία 2 Δεκεμβρίου, για την άμεση διάλυση του ΕΛΑΣ, ενώ ο Σκόμπι εξέδωσε ανακοίνωση, καλώντας τον ΕΛΑΣ να υπακούσει.

Το ΕΑΜ, νιώθοντας ότι παραγκωνίζεται και απειλείται, κάλεσε σε συλλαλητήριο στην Αθήνα την Κυριακή, 3 Δεκεμβρίου 1944, ζητώντας την παραίτηση της κυβέρνησης Παπανδρέου. Η κυβέρνηση απαγόρευσε το συλλαλητήριο.

Η τραγωδία της 3ης Δεκεμβρίου και τα Δεκεμβριανά

Παρά την απαγόρευση, το συλλαλητήριο πραγματοποιήθηκε. Το πρωί της 3ης Δεκεμβρίου, εκατοντάδες χιλιάδες διαδηλωτές, στην πλειοψηφία τους άοπλοι πολίτες, κατέβηκαν στους δρόμους της Αθήνας. Στην Πλατεία Συντάγματος, καθώς οι διαδηλωτές πλησίαζαν, μονάδες της Ελληνικής Χωροφυλακής και τμήματα της Ιερής Ταξιαρχίας, τα οποία είχαν ταχθεί σε θέσεις γύρω από το κτίριο της Βουλής, άνοιξαν πυρ, με αποτέλεσμα να πέσουν νεκροί δεκάδες άοπλοι πολίτες και να τραυματιστούν πολλοί περισσότεροι.

Το αιματοκύλισμα της 3ης Δεκεμβρίου ήταν το σημείο χωρίς επιστροφή. Η πράξη αυτή, γνωστή ως η Σφαγή του Δεκεμβρίου, πυροδότησε την ένοπλη σύγκρουση. Την ίδια ημέρα, ο ΕΛΑΣ, ανταποδίδοντας την επίθεση, ξεκίνησε στρατιωτικές επιχειρήσεις, περικυκλώνοντας τις κυβερνητικές δυνάμεις και τις βρετανικές δυνάμεις στο κέντρο της Αθήνας.

Τα Δεκεμβριανά, όπως έμεινε στην ιστορία αυτή η σύγκρουση, διήρκεσαν 33 ημέρες, μετατρέποντας την Αθήνα σε πεδίο μάχης. Η βρετανική επέμβαση ήταν καθοριστική. Μετά από σκληρές μάχες και την άφιξη ενισχύσεων από τη Μεσόγειο, οι βρετανικές δυνάμεις κατάφεραν να εκδιώξουν τον ΕΛΑΣ από την Αθήνα. Η σύγκρουση έληξε τελικά τον Ιανουάριο του 1945 με την Συμφωνία της Βάρκιζας, η οποία προέβλεπε τον οριστικό αφοπλισμό του ΕΛΑΣ και την πολιτική αμνηστία (που, ωστόσο, δεν εφαρμόστηκε πλήρως).

Η παραίτηση των ΕΑΜικών υπουργών την 1η Δεκεμβρίου 1944 δεν ήταν απλώς μια πολιτική διαφωνία. Ήταν η τραγική ρήξη μεταξύ των δυνάμεων της αντίστασης και της κυβέρνησης, με άμεση συνέπεια την έναρξη μιας περιόδου εμφυλίου σπαραγμού που θα ταλαιπωρούσε την Ελλάδα για χρόνια. Η ημέρα αυτή, έτσι, παραμένει μια κρίσιμη στιγμή στην ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας, σηματοδοτώντας την απώλεια της εθνικής ενότητας αμέσως μετά την απελευθέρωση.