Παραμυθιά 1943: Η μαύρη μέρα της Θεσπρωτίας – Η σφαγή των 49 προκρίτων

Η ιστορία της Ελλάδας κατά τη διάρκεια της Κατοχής βρίθει από μαύρες σελίδες, όμως η ομαδική εκτέλεση των 49 προκρίτων της Παραμυθιάς αποτελεί ένα από τα πλέον ειδεχθή εγκλήματα πολέμου, φέρνοντας σε πέρας έναν διπλό στόχο: την εκδίκηση των Γερμανών κατακτητών και την εθνοκάθαρση της περιοχής από τους συνεργάτες τους, τους μουσουλμάνους Τσάμηδες.

Το τραγικό αυτό γεγονός, που τιμάται σαν σήμερα, δεν ήταν απλώς μια πράξη αντιποίνων, αλλά το αποκορύφωμα της βίαιης συνεργασίας μεταξύ των ναζιστικών δυνάμεων και της ηγεσίας των Τσάμηδων, με στόχο την εδραίωση της αλβανικής επιρροής στη Θεσπρωτία.

Το υπόβαθρο: Τριπλή κατοχή και φόβος

Το φθινόπωρο του 1943, η Ήπειρος βρισκόταν σε κατάσταση τριπλής κατοχής. Μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας στις 8 Σεπτεμβρίου 1943, οι γερμανικές δυνάμεις ανέλαβαν τον πλήρη έλεγχο, αντικαθιστώντας τους Ιταλούς. Παράλληλα, οι μουσουλμάνοι Τσάμηδες της περιοχής, εξαιτίας ενός σφάλματος της ελληνικής διπλωματίας το 1925 που τους εξαιρούσε από την ανταλλαγή πληθυσμών, είχαν ήδη συνεργαστεί στενά με τους Ιταλούς, και στη συνέχεια προσέφεραν τις υπηρεσίες τους στους Γερμανούς.

VIRAL

Δραματικές εξελίξεις στην Καλαμάτα: Δεν μπορεί να αναλάβει τις κόρες της 39χρονης η θεία τους – Τι συμβαίνει

Τι είπε ο 75χρονος στην Ναύπακτο: «Κόλλησε το γκάζι, τι έγινε… και πήγα κι έπεσα πάνω στα 3 μηχανάκια» – Ξέσπασε ο Ευαγγελάτος

Στην φυλακή γνωστός Έλληνας τραγουδιστής: Κατηγορείται για αποπλάνηση ανήλικης κατ΄εξακολούθηση – Τι συνέβη

Η ηγεσία των Τσάμηδων, με επικεφαλής τους αδερφούς Νουρή και Μαζάρ Ντίνο, στόχευε στην εκδίωξη του ελληνικού πληθυσμού και την προσάρτηση της περιοχής στη φαντασιακή «Μεγάλη Αλβανία».

Το Πρόσχημα: Αντίποινα για τον ΕΔΕΣ

Η αφορμή για τη μαζική εκτέλεση δόθηκε στις 24 Σεπτεμβρίου 1943, όταν μια γερμανική περίπολος δέχθηκε επίθεση από αντάρτες του ΕΔΕΣ (Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος) στη θέση «Σκάλα» της Παραμυθιάς. Έξι Γερμανοί στρατιώτες σκοτώθηκαν.

Η απάντηση των κατακτητών ήταν άμεση και βάναυση, ακολουθώντας την απάνθρωπη αρχή της «συλλογικής ευθύνης»: δέκα Έλληνες άμαχοι για κάθε νεκρό Γερμανό στρατιώτη. Είχαν ήδη εκτελεστεί έντεκα άτομα τις προηγούμενες ημέρες, οπότε έμεναν ακόμη 49 για να συμπληρωθεί ο αριθμός των 60 (σύμφωνα με ορισμένες πηγές 6 νεκροί Γερμανοί, άρα 60 εκτελεσθέντες).

Η λίστα του θανάτου και η φυλακή στο σχολείο

Μεικτά αποσπάσματα Γερμανών και ενόπλων Τσάμηδων, με επικεφαλής τον ίδιο τον Μαζάρ Ντίνο, άρχισαν να διενεργούν στοχευμένες συλλήψεις από τη νύχτα της 27ης Σεπτεμβρίου. Τα θύματα δεν επιλέγονταν στην τύχη: ήταν οι πρόκριτοι της ελληνικής χριστιανικής κοινότητας. Ανάμεσά τους βρίσκονταν ο ιερέας, ο γυμνασιάρχης, δάσκαλοι, γιατροί, φαρμακοποιοί και οι περισσότεροι τοπικοί επιχειρηματίες. Σύμφωνα με ιστορικά ντοκουμέντα, η λίστα των μελλοθανάτων είχε συνταχθεί από την τσαμική ηγεσία, η οποία εκμεταλλεύτηκε το γερμανικό διάταγμα για να εξουδετερώσει τους πολιτικούς και οικονομικούς ηγέτες του ελληνικού στοιχείου.

Οι συλληφθέντες οδηγήθηκαν και κρατήθηκαν στις υπόγειες αίθουσες του Δημοτικού Σχολείου Παραμυθιάς, όπου βίωσαν τραγικές στιγμές. Ο Παπά-Βαγγέλης Τσαμάτος, ένας εκ των προκρίτων, λίγο πριν την εκτέλεση, αρνήθηκε τη μάλλινη φανέλα που του πήγε η σύζυγός του, λέγοντάς της: «Εκεί που πάω δεν θα μου χρειαστεί».

Το ξημέρωμα της 29ης Σεπτεμβρίου

Τις πρώτες πρωινές ώρες της 29ης Σεπτεμβρίου 1943, οι αιχμάλωτοι μεταφέρθηκαν στον προκαθορισμένο τόπο εκτέλεσης, λίγο έξω από την πόλη.

Εκεί, σύμφωνα με τη συγκλονιστική περιγραφή των διασωθέντων και τα στοιχεία από τις μεταπολεμικές δίκες, διατάχθηκαν να σκάψουν μόνοι τους τον ομαδικό τάφο τους.

Στη συνέχεια, παρατάχθηκαν μπροστά στον λάκκο. Πριν πέσουν οι σφαίρες, ο Παπά-Βαγγέλης έψαλε τη νεκρώσιμη ακολουθία, δίνοντας το τελευταίο κουράγιο στους συγκρατούμενούς του, μεταξύ των οποίων ήταν συχνά πατέρες με τους γιους τους και αδέρφια, όπως η οικογένεια Τσούλα, που έχασε τρία αδέλφια της.

Το εκτελεστικό απόσπασμα αποτελούνταν από Γερμανούς και Τσάμηδες συνεργάτες, οι οποίοι, σύμφωνα με μαρτυρίες, εκτέλεσαν και όσους επιχείρησαν να δραπετεύσουν την τελευταία στιγμή. Στις 7 το πρωί, το κροτάλισμα των πολυβόλων έσβησε τις ζωές των 49 προκρίτων.

Η μεταπολεμική δικαιοσύνη

Η σφαγή της Παραμυθιάς αποτέλεσε μία από τις πιο σημαντικές υποθέσεις στις μεταπολεμικές δίκες εγκλημάτων πολέμου. Στη Δίκη των Ομήρων που διεξήχθη στη Νυρεμβέργη το 1948, οι Αμερικανοί δικαστές χαρακτήρισαν τις εκτελέσεις της Παραμυθιάς ως «καθαρές δολοφονίες».

Ενώ ο Γερμανός διοικητής της περιοχής Karl Broecher καταδικάστηκε σε θάνατο για την εντολή, οι περισσότεροι από τους Τσάμηδες πρωταγωνιστές, συμπεριλαμβανομένων των αδελφών Ντίνο, είχαν ήδη διαφύγει στην Αλβανία. Στην Ελλάδα, μετά την απελευθέρωση, το Ειδικό Δικαστήριο Δωσίλογων Ιωαννίνων καταδίκασε ερήμην σε θάνατο δεκάδες Τσάμηδες για τη συμμετοχή τους σε εγκλήματα πολέμου, μεταξύ των οποίων και τη σφαγή των 49.

Η θυσία των 49 προκρίτων της Παραμυθιάς αποτελεί σήμερα ένα εθνικό μνημείο και μια συγκλονιστική υπενθύμιση της βαριάς τιμής που πλήρωσε η Ήπειρος εξαιτίας της συνεργασίας ορισμένων τοπικών ομάδων με τον ναζιστικό κατακτητή.