Γιάννης Ρίτσος: 35 χρόνια από τον θάνατο του «Ποιητή της Ρωμιοσύνης»

Στις 11 Νοεμβρίου 1990, σαν σήμερα, έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 81 ετών, ο Γιάννης Ρίτσος , ένας από τους σπουδαιότερους και πολυγραφότατους Έλληνες ποιητές της λεγόμενης «Γενιάς του ’30». Ο θάνατός του άφησε ένα δυσαναπλήρωτο κενό στα ελληνικά γράμματα, αλλά και μια τεράστια ποιητική παρακαταθήκη που ξεπερνά τις 100 ποιητικές συλλογές, καθιστώντας τον έναν από τους πιο μεταφρασμένους και διεθνώς αναγνωρισμένους Έλληνες δημιουργούς του 20ού αιώνα. Η ζωή και το έργο του υπήρξαν άρρηκτα συνδεδεμένα με τους αγώνες, τις τραγωδίες και τις ελπίδες του ελληνικού λαού.

Η γέννηση ενός μεγάλου λυρικού: Από τη Μονεμβασιά στις πρώτες τραγωδίες

Ο Γιάννης Ρίτσος γεννήθηκε την Πρωτομαγιά του 1909 στη μαγευτική Μονεμβασιά, γόνος εύπορης οικογένειας μεγαλοκτηματιών. Ωστόσο, η παιδική του ηλικία σημαδεύτηκε νωρίς από την τραγωδία. Το 1921, χάνει μέσα στην ίδια χρονιά τόσο τον αδερφό του Μίμη όσο και τη μητέρα του Ελευθερία, και οι δύο θύματα της φυματίωσης, της «μάστιγας» της εποχής. Ακολούθησε η οικονομική καταστροφή του πατέρα του, αναγκάζοντας τον νεαρό ποιητή να μετακομίσει στην Αθήνα και να εργαστεί για τα προς το ζην.

Το δικό του σώμα δεν άργησε να πληγεί. Το 1926 προσβλήθηκε και ο ίδιος από φυματίωση, μια ασθένεια που τον ανάγκασε να ζήσει μεγάλο μέρος της νεότητάς του σε σανατόρια, όπως η «Σωτηρία» στην Αθήνα (όπου γνωρίστηκε με τη Μαρία Πολυδούρη) και η Καψαλώνα στα Χανιά. Παρά τις κακουχίες, η περίοδος αυτή αποτέλεσε τον πρώτο μεγάλο εργαστήρι της ποιητικής του φωνής. Τα πρώτα του ποιήματα είχαν ήδη δημοσιευτεί το 1924 στη «Διάπλαση των Παίδων» με το ψευδώνυμο «Ιδανικόν Όραμα».

Η αριστερή στροφή και τα έργα – σύμβολα

Το 1934 ο Ρίτσος εντάχθηκε στο ΚΚΕ, στο οποίο παρέμεινε πιστός μέχρι το τέλος της ζωής του, και ξεκίνησε την αρθρογραφία του στον «Ριζοσπάστη». Η πρώτη του ποιητική συλλογή, το «Τρακτέρ» (1934), έδειξε την ταύτισή του με την εργατική τάξη.

VIRAL

Σοκ στην υπόθεση του Πολωνού καθηγητή: Αυτοκτόνησε στις φυλακές η πρώην σύζυγος και ηθική αυτουργός στη δολοφονία

«Δεν ρίχνεις λάδι στη φωτιά…»: Όλοι τον κατηγορούν πως δικαιολογεί τον συζυγοκτόνο της Καλαμάτας αλλά αυτός ο τύπος λέει την μεγαλύτερη αλήθεια

«Τι σου έκανα και με σπρώχνεις έτσι;» – Γείτονας καταγράφει τον καβγά ζευγαριού σε πολυκατοικία και φέρνει μνήμες… Καλαμάτας

Η στιγμή που τον καθιέρωσε στη συνείδηση του λαού ήταν η έκδοση του «Επιταφίου» το 1936. Η έμπνευση ήρθε από τη συγκλονιστική φωτογραφία μιας μάνας που θρηνούσε το νεκρό παιδί της στις αιματηρές ταραχές της καπνεργατικής απεργίας στη Θεσσαλονίκη. Ο «Επιτάφιος», ένα από τα πιο δημοφιλή έργα της νεοελληνικής ποίησης, γνώρισε τη λογοκριτική μανία της δικτατορίας Μεταξά, όταν τα τελευταία αντίτυπά του κάηκαν δημόσια στους Στύλους του Ολυμπίου Διός.

Κατά τη διάρκεια της Κατοχής και του Εμφυλίου Πολέμου, ο Ρίτσος έγραψε δύο ακόμη έργα που έγιναν σύμβολα: τη «Ρωμιοσύνη» (1945), ένα έπος που υμνούσε την αντίσταση και το αδάμαστο πνεύμα του λαού, το οποίο μελοποίησε θριαμβευτικά ο Μίκης Θεοδωράκης το 1966, και τη «Σονάτα υπό το Σεληνόφως» (1956), ένα αριστούργημα για το οποίο τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης. Για το ίδιο έργο, ο σπουδαίος Γάλλος ποιητής Λουί Αραγκόν είπε χαρακτηριστικά πως ο δημιουργός του είναι «ο μεγαλύτερος από τους ποιητές του καιρού μας που βρίσκονται στη ζωή», τονίζοντας τη διεθνή απήχηση του Ρίτσου.

Διώξεις, εξορίες και διεθνής αναγνώριση

Η αταλάντευτη πολιτική του στάση είχε βαρύ τίμημα. Ο Ρίτσος εξορίστηκε αλλεπάλληλα λόγω της αριστερής του δράσης: στο Κοντοπούλι της Λήμνου (1948), στη Μακρόνησο (1949) και στον Άγιο Ευστράτιο (1950-1951) κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου. Το ίδιο συνέβη και κατά την επταετή δικτατορία (1967-1974), όπου συνελήφθη, φυλακίστηκε και εξορίστηκε στη Γυάρο, τη Λέρο και σε κατ’ οίκον περιορισμό στο Καρλόβασι της Σάμου. Ακόμη και στις πιο δύσκολες συνθήκες των εξοριών, ο Ρίτσος συνέχισε να γράφει ασταμάτητα, αφήνοντας πίσω του δεκάδες ανέκδοτες συλλογές.

Μετά τη Μεταπολίτευση, το έργο του αναγνωρίστηκε παγκοσμίως.

• Το 1975 αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτορας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και τιμήθηκε με το μεγάλο γαλλικό βραβείο ποίησης «Αλφρέ ντε Βινί».
• Τον επόμενο χρόνο έλαβε το βραβείο «Λένιν» στη Μόσχα.
• Το 1975 προτάθηκε και για το κορυφαίο βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, αν και δεν το κέρδισε ποτέ.

Ο Γιάννης Ρίτσος άφησε την τελευταία του πνοή στην Αθήνα, την ημέρα που τιμάται ως Ημέρα Μνήμης σε πολλές χώρες. Ο ποιητής της ελπίδας και του αγώνα, που ύμνησε τη Ρωμιοσύνη και μετέτρεψε τον πόνο σε λυρική φωνή, ενταφιάστηκε τρεις ημέρες αργότερα στη γενέτειρά του, τη Μονεμβασιά, επιστρέφοντας στην αφετηρία της ζωής του. Η κληρονομιά του παραμένει αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής μας ταυτότητας.