Εμμανουήλ Ξάνθος: Σαν σήμερα, 28 Νοεμβρίου 1852, φεύγει από την ζωή ο αρχιτέκτονας της Ελευθερίας – Εκ των ιδρυτών της Φιλικής Εταιρείας

Σαν σήμερα, στις 28 Νοεμβρίου 1852, έφυγε από τη ζωή ο Εμμανουήλ Ξάνθος, ένας Έλληνας έμπορος από την Πάτμο, του οποίου το όνομα είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τη γέννηση και την οργάνωση της ελληνικής εθνικής παλιγγενεσίας. Ο Ξάνθος δεν ήταν απλώς ένας πατριώτης ή ένας αγωνιστής των όπλων, αλλά ο εμπνευστής και ένας από τους τρεις ιδρυτές της Φιλικής Εταιρείας, της μυστικής οργάνωσης που έθεσε τα θεμέλια για την Επανάσταση του 1821. Μαζί με τον Νικόλαο Σκουφά από την Άρτα και τον Αθανάσιο Τσακάλωφ από τα Ιωάννινα, σχημάτισε τον πυρήνα της οργάνωσης που μετέτρεψε το όραμα της ελευθερίας από μία ρομαντική ιδέα σε ένα εφαρμόσιμο σχέδιο δράσης.

Γεννημένος στην Πάτμο περίπου το 1772, ο Ξάνθος ξεκίνησε την επαγγελματική του πορεία ως έμπορος και ταξίδεψε ευρέως σε σημαντικά εμπορικά κέντρα της εποχής, όπως η Σμύρνη, η Οδησσός και η Κωνσταντινούπολη. Η ενασχόλησή του με το εμπόριο και η συνεχής επαφή του με τις ελληνικές παροικίες του εξωτερικού τον έφεραν αντιμέτωπο με το πνεύμα του Διαφωτισμού και την εθνική αφύπνιση που επικρατούσε μεταξύ των Ελλήνων διανοουμένων και εμπόρων.

Η ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας

Η κρίσιμη στιγμή της ιστορίας του ήρθε το 1814 στην Οδησσό, ένα κομβικό σημείο του ελληνισμού στη Ρωσική Αυτοκρατορία. Ο Ξάνθος, μαζί με τον Σκουφά και τον Τσακάλωφ, μοιράζονταν την ίδια πικρία για τη σκλαβιά του Έθνους και την κοινή πεποίθηση ότι η απελευθέρωση δεν θα ερχόταν από εξωτερικές δυνάμεις, αλλά μόνο μέσα από την οργάνωση και την αυτοθυσία των ίδιων των Ελλήνων. Από αυτή την κοινή πίστη γεννήθηκε η ιδέα της Φιλικής Εταιρείας, ενός κρυφού δικτύου, δομημένου στα πρότυπα των μυστικών εταιρειών της εποχής, με σκοπό την προετοιμασία μιας πανεθνικής εξέγερσης.

VIRAL

Δραματικές εξελίξεις στην Καλαμάτα: Δεν μπορεί να αναλάβει τις κόρες της 39χρονης η θεία τους – Τι συμβαίνει

Τι είπε ο 75χρονος στην Ναύπακτο: «Κόλλησε το γκάζι, τι έγινε… και πήγα κι έπεσα πάνω στα 3 μηχανάκια» – Ξέσπασε ο Ευαγγελάτος

Στην φυλακή γνωστός Έλληνας τραγουδιστής: Κατηγορείται για αποπλάνηση ανήλικης κατ΄εξακολούθηση – Τι συνέβη

Ο ρόλος του Ξάνθου στην αρχική τριάδα υπήρξε καταλυτικός. Ήταν ο οργανωτικός νους και ο οικονομικός διαχειριστής της Εταιρείας κατά τα πρώτα της βήματα. Με την εμπειρία του από το εμπόριο, οργάνωσε τη δομή της μυστικής οργάνωσης, τους όρκους, τις μυήσεις και, κυρίως, την χρηματοδότηση μέσω των συνδρομών των μελών. Μετά τον πρόωρο θάνατο του Σκουφά το 1818, ο Ξάνθος ανέλαβε, μαζί με τον Τσακάλωφ, το βαρύ έργο της εύρεσης αρχηγού για την Εταιρεία.

Η αναζήτηση αυτή τον οδήγησε σε μία από τις πιο σημαντικές και επικίνδυνες αποστολές της ζωής του: τη συνάντησή του με τον Ιωάννη Καποδίστρια και, τελικά, με τον Αλέξανδρο Υψηλάντη. Παρόλο που ο Καποδίστριας αρνήθηκε την ηγεσία, ο Ξάνθος κατάφερε να πείσει τον Υψηλάντη, υπασπιστή του Τσάρου, να αναλάβει την αρχηγία της Φιλικής το 1820. Ο ίδιος ο Ξάνθος, μεταφέροντας την «Υπέρτατη Αρχή» στον Υψηλάντη στη ρωσική πρωτεύουσα, έθεσε σε κίνηση τους μηχανισμούς για την κήρυξη της Επανάστασης.

Με το ξέσπασμα του Αγώνα, ο Ξάνθος συμμετείχε ενεργά στις επιχειρήσεις στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, χρηματοδοτώντας το έργο από την προσωπική του περιουσία, η οποία σχεδόν εξαντλήθηκε για τις ανάγκες του Αγώνα. Μετά την αποτυχία του κινήματος στη Μολδοβλαχία, διέφυγε και, επιστρέφοντας αργότερα στην Ελλάδα, συμμετείχε στην πολιτική ζωή, αν και ποτέ δεν κατέλαβε υψηλά αξιώματα.

Η μεταγενέστερη ζωή του σημαδεύτηκε από οικονομικές δυσκολίες και την αγωνία της ιστορικής αναγνώρισης. Οι διαφωνίες μεταξύ των αγωνιστών σχετικά με τη χρονολογία ίδρυσης της Φιλικής Εταιρείας και τους ρόλους των ιδρυτών ήταν έντονες. Ο ίδιος αναγκάστηκε να γράψει τα «Απομνημονεύματά» του (εκδόθηκαν μετά τον θάνατό του) όχι μόνο για να διηγηθεί τα γεγονότα, αλλά και για να αποκαταστήσει την ιστορική αλήθεια σχετικά με τον ιδρυτικό του ρόλο, διεκδικώντας τη δίκαιη θέση του στην ιστορική μνήμη.

Ο Εμμανουήλ Ξάνθος πέθανε στην Αθήνα σε ηλικία περίπου 80 ετών, φτωχός, αλλά με τη συνείδηση ότι είχε επιτελέσει το υπέρτατο καθήκον. Η συμβολή του στην προετοιμασία της Επανάστασης ήταν αδιαμφισβήτητη: χωρίς τον οργανωτικό του ζήλο και την επιμονή του στην εξεύρεση αρχηγού, είναι αμφίβολο αν το κίνημα θα είχε αποκτήσει την αναγκαία δομή και την ηγετική μορφή που χρειαζόταν για να περάσει στη φάση της ένοπλης εξέγερσης. Το τέλος του Ξάνθου, σαν σήμερα το 1852, έκλεισε τον κύκλο ζωής ενός από τους μεγαλύτερους αφανείς ήρωες του 1821, ο οποίος άφησε πίσω του ως παρακαταθήκη την ίδια την ιδέα της οργανωμένης ελευθερίας.