1821: Μύθοι και αληθινά περιστατικά που δεν μας αρέσουν να ακούμε για την 25η Μαρτίου
Βρισκόταν ο Παλαιών Πατρών Γερμανός στα Καλάβρυτα; Από που ξεκίνησε, τελικά, η Επανάσταση; Υπήρξε «κρυφό σχολειό» ή έτσι βολεύει την εθνική μας συνείδηση;
Οι μύθοι και οι αλήθειες για την Αγία Λαύρα και το κρυφό σχολειό
Στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα ο νεοελληνικός Διαφωτισμός ωριμάζει μαζί και η ιδέα της δημιουργίας ενός ελληνικού έθνους που θα συνδέεται με την αρχαία Ελλάδα και θα έχει χωριστή πολιτική ύπαρξη. Μία από τις οργανώσεις που δημιουργήθηκαν μέσα σε αυτό το ιδεολογικό και πολιτικό κλίμα ήταν η Φιλική Εταιρεία, μια μυστική οργάνωση που ιδρύθηκε το 1814 στην Οδησσό από τρεις Έλληνες εμπόρους με σκοπό την προετοιμασία μιας ελληνικής επανάστασης.
Έτσι, τον Φεβρουάριο του 1821 ξεκίνησε στη Μολδοβλαχία από τον αρχηγό της Φιλικής Εταιρείας Αλέξανδρο Υψηλάντη η Ελληνική Επανάσταση του 1821. Η εκστρατεία του Υψηλάντη απέτυχε αλλά ο επαναστατικός αναβρασμός ήταν τόσο μεγάλος που δεν επέτρεπε πια αναβολή της εξέγερσης.
Αρχικά οι επαναστατημένοι Έλληνες νίκησαν τις στρατιές που έστειλε εναντίον τους ο Σουλτάνος Μαχμούτ Β΄, όμως οι οθωμανικές δυνάμεις με τη συνδρομή του Ιμπραήμ πασά της Αιγύπτου κατάφεραν να περιορίσουν σημαντικά την επανάσταση. Τελικά το 1826, η πτώση του Μεσολογγίου, σε συνδυασμό με το κίνημα του Φιλελληνισμού, συνέβαλαν στη μεταβολή της διπλωματικής στάσης των Μεγάλων Δυνάμεων, που είχαν αρχικά αντιμετωπίσει με δυσαρέσκεια το ξέσπασμα της επανάστασης. Η διπλωματική ανάμιξη της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας και η ένοπλη παρέμβασή τους οδήγησαν στην επιτυχή έκβαση του αγώνα.
VIRAL
Το σύνθημα της επανάστασης, «Ελευθερία ή θάνατος» έγινε το εθνικό σύνθημα της Ελλάδας και από το 1838 η 25η Μαρτίου, επέτειος εορτασμού της έναρξής της επανάστασης, καθιερώθηκε ως ημέρα εθνικής εορτής και αργίας. Η ιστορία και οι ηρωικές πράξεις των πρωταγωνιστών της λειτούργησαν σαν συνεκτικός ιστός στη δημιουργία μιας ισχυρής εθνικής ταυτότητας. Πόσο κοντά όμως στην πραγματικότητα βρίσκεται η ιστορία που διδασκόμαστε στα σχολεία και ποιοι είναι οι μύθοι και οι αλήθειες για την εθνική επέτειο της Ελληνικής Επανάστασης του 1821;
Ξέσπασε η Επανάσταση την 25η Μαρτίου του 1821;
«Ούτε καν. Στις 25 Μαρτίου έγιναν ελάχιστα πράγματα, γιατί οι θρησκευόμενες κοινωνίες -όπως ήταν η ελληνική κοινωνία εκείνης της εποχής- δεν πολεμούσαν εορταστικές ημέρες. Και 25η Μαρτίου ήταν η μέρα του Ευαγγελισμού. Επίσης, στις 23 Μαρτίου, στην Καλαμάτα γιορτάζεται κάθε χρόνο η απελευθέρωση της πόλης. Άρα δεν μπορεί η Επανάσταση να ξεκίνησε στις 25. Στις 17 του μήνα, στην Αρεόπολη, γιορτάζεται η στιγμή που βγήκε ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης στον κόσμο και ανακοίνωσε ότι το Έθνος ξεσηκώνεται εναντίον του σουλτάνου.
Άρα και πάλι δεν μπορεί να είχε ξεκινήσει στις 25. Στην πραγματικότητα όλα είχαν ξεκινήσει νωρίτερα. Η 25η Μαρτίου μας έχει μείνει, γιατί η κυβέρνηση του Όθωνα αποφάσισε το 1838 να γιορτάζεται συμβολικά η Επανάσταση και να συνδυάζεται με τον εορτασμό του Ευαγγελισμού. Όπως ήρθε ο αρχάγγελος και έφερε στην Παναγία το χαρμόσυνο μήνυμα της έλευσης του Θεανθρώπου, έτσι και το Έθνος πήρε το χαρμόσυνο μήνυμα του ξεσηκωμού».
Υψώθηκε το λάβαρο στη Μονή της Αγίας Λαύρας από τον Παλαιών Πατρών Γερμανό;«Όλη αυτή η αφήγηση για τη συνέλευση και το λάβαρο είναι μια πρόσμειξη διαφορετικών γεγονότων που συνέβησαν σε διαφορετικές στιγμές. Μια συνέλευση που έγινε κάποια στιγμή, με ένα λάβαρο που σηκώθηκε πιθανότητα στην πολιορκία της Πάτρας».
Γιατί όλα αυτά δεν διορθώνονται με το πέρασμα των χρόνων; «Για διάφορους λόγους. Το λιγότερο που θα έλεγε κανείς είναι γιατί καμιά φορά τείνουμε να αντιμετωπίζουμε την ιστορία τουριστικά – κυριολεκτικά τουριστικά. Ευνοεί την κίνηση και την επισκεψιμότητα διαφόρων περιοχών. Αυτό είναι το έλασσον. Το μείζον είναι ότι υπάρχουν κάποιες συγκεκριμένες αφηγήσεις οι οποίες δικαιώνουν τη στάση συγκεκριμένων χώρων.
Για παράδειγμα, αυτή η αφήγηση για την 25η Μαρτίου είναι μια αφήγηση που με τα χρόνια έχει ταυτίσει στη συνείδηση των Ελλήνων την Επανάσταση με την Εκκλησία. Όπως και ο μύθος του Κρυφού Σχολειού αντιστοίχως. Οι άνθρωποι εκείνης της εποχής, όμως, ήξεραν ότι ο Πατριάρχης είχε αφορίσει την Επανάσταση. Ήξεραν ότι λίγο πιο πριν ο Πατριάρχης είχε καταδικάσει τις απόψεις του Ρήγα Φεραίου. Ήξεραν πως, αρκετά χρόνια αργότερα κι ενώ η Επανάσταση συνεχιζόταν αλλά είχε έρθει ο Καποδίστριας, ο διάδοχος του Πατριάρχη του Γρηγορίου του Ε’ είχε στείλει επιστολή που διαβάστηκε σε όλες τις εκκλησίες και ζητούσε από τους χριστιανούς μετά από τις θυσίες και τις νίκες να παραδοθούν στον σουλτάνο.
Όλα αυτά έκαναν τον Κολοκοτρώνη, στην ιστορική ομιλία που έδωσε στον λόφο της Πνύκας, να πει πως ο Πατριάρχης και ο λοιπός κλήρος έκαναν ό,τι τους έλεγε ο σουλτάνος. Η ιεραρχία της Εκκλησίας κρατούσε μια θέση είτε επαμφοτερίζουσα είτε αρνητική απέναντι στην Επανάσταση. Κι αυτό έπρεπε κάπως να “τσιμενταριστεί” σε μια διαφορετική κατεύθυνση. Σε αυτή την κατεύθυνση είναι που βοηθάνε μύθοι όπως η 25η Μαρτίου ή το Κρυφό Σχολειό».
-Η λογική του Κρυφού Σχολειού δεν υπήρχε σε κανένα σημείο της Ιστορίας;
Και πουθενά; Απαγορεύονταν τα ελληνικά επί τουρκοκρατίας; «Ο λόγος που υποτίθεται πως υπήρχε το Κρυφό Σχολειό ήταν γιατί απαγορευόταν από τους Οθωμανούς να διδάσκονται στα παιδιά ελληνικά. Να ξεκαθαρίσουμε πως οι οθωμανοί σουλτάνοι δεν ενδιαφέρονταν καθόλου για το αν θα μιλάνε μία, πέντε ή δέκα γλώσσες οι υπήκοοί τους. Για τον αν θα ασκούν και πώς τα θρησκευτικά τους καθήκοντα.
Ίσα ίσα που ευνοούσαν να υπάρχουν πάρα πολλά πολιτισμικά, γλωσσικά και θρησκευτικά χαρακτηριστικά, όχι από πολυπολιτισμικότητα που λέμε σήμερα, αλλά επειδή ήθελαν να μην δημιουργούνται μέσα στην αυτοκρατορία μεγάλα συμπαγή σύνολα που μπορούσαν να αντιταχθούν στον σουλτάνο. Επίσης, στην οθωμανική αυτοκρατορία υπήρχαν πάρα πολλές περιπτώσεις, από νωρίς κιόλας, όπου λειτουργούσαν σχολεία τα οποία προφανώς δίδασκαν τα ελληνικά.
Ήταν σχολεία που τα είχαν ιδρύσει από ένα σημείο και μετά έλληνες έμποροι και τα χρηματοδοτούσαν. Σε κάποιες περιπτώσεις ήταν σχολεία που ίδρυε ο Κοσμάς ο Αιτωλός. Οπότε δεν γίνεται όλα αυτά τα σχολεία να υπήρχαν και την ίδια στιγμή να υπήρχαν ανάγκες για κρυφά σχολειά. Είναι κάπως αντιφατικό. Να πούμε και το εξής, όμως.
Μπορεί να υπήρχανε σε κάποιες περιπτώσεις δυσκολίες στο να δημιουργηθούν σχολεία, επειδή δεν υπήρχε κάποιος να τα χρηματοδοτήσει. Επομένως, αν σε κάποια περιοχή δεν υπήρχε η δυνατότητα να υπάρχει συγκροτημένο σχολείο, είναι πολύ πιθανό εκεί το μάθημα να το έκανε σε νυχτερινή ώρα, γιατί το πρωί δουλεύανε όλοι στα χωράφια, ο ιερέας της περιοχής, ο οποίος ήταν από τους λίγους εγγράμματους. Αλλά δεν το έκανε στα κρυφά, στο σκοτάδι. Δεν έχει βρεθεί στα οθωμανικά αρχεία ούτε μία διαταγή που να απαγορεύει να διδάσκονται τα ελληνικά».
-Γιατί να υπάρχουν τόσοι μύθοι γύρω από ένα γεγονός το οποίο από μόνο του είναι μεγάλο και δεν πρόκειται να μικρύνει ποτέ – όση προσπάθεια κι αν γίνει; «Οι επαναστάσεις και γενικά τέτοιου είδους μεγάλα γεγονότα είναι στιγμές που μέσα στις συνειδήσεις των ανθρώπων γίνονται τόσο μεγάλες εκρήξεις που θυμίζουν τις στιγμές που γίνονται εκρήξεις στο σύμπαν, όταν γεννιούνται τα καινούργια άστρα. Είναι μια αλήθεια που άμα δούμε από αυτή τη σκοπιά την ιστορία, δεν μας μένουν πολλά περιθώρια ούτε να μην μας αρέσει, ούτε να μην μας γοητεύσει, ούτε να την παρεξηγήσουμε και να μην την καταλάβουμε.
Οι άνθρωποι αλλάζουν και οι κοινωνίες συγκροτούνται από ανθρώπους. Εμείς σήμερα δεν μπορούμε να καταλάβουμε πλήρως την κοινωνία που υπήρχε το 1821. Είναι δουλειά των ιστορικών να ανασύρουν τα τεκμήρια, να τα ξαναενώσουν και να φτιάξουν κάτι το οποίο θα μοιάζει περισσότερο στο παρελθόν, αλλά δεν θα το απεικονίσει ποτέ πλήρως – πρέπει να το αποδεχτούμε αυτό. Πρέπει να βλέπουμε το παρελθόν με ανοιχτά μάτια, με ανοιχτό μυαλό, με ανοιχτή ψυχή, με ανοιχτό συναίσθημα. Να μην αναζητούμε από αυτό, διαρκώς, να δικαιώνει το παρόν και τις επιλογές μας.
Η Ιστορία είναι αυτή που είναι. Έχει μέσα της στιγμές, όπως το ’21 που είναι λαμπερές, που δεν χρειάζονται ξένες γιρλάντες να τους φοράμε από πάνω, γιατί αυτές οι γιρλάντες το πολύ πολύ να καλύψουν λίγο από τη λάμψη τους. Δεν το χρειάζεται το 1821 αυτό. Αν δούμε την Επανάσταση στις πραγματικές της διαστάσεις, στα πραγματικά της χρώματα, θα λάμψει τόσο πολύ, με τέτοια ποικιλία ιστορικών χρωμάτων, που δεν μπορούμε να τη συνειδητοποιήσουμε.
Στην Επανάσταση συμμετείχαν άνθρωποι όλων των λογιών, όλων των μορφωτικών επιπέδων, από όλες τις περιοχές, με διαφορετικές ιδέες μέσα στο κεφάλι τους. Αυτόν τον πλούτο όσο περισσότερο τον ανακαλύπτουμε οι ιστορικοί και όσο περισσότερο κάτι από αυτόν μεταφέρουμε, τόσο περισσότερο ο κόσμος θα αγαπήσει την Ιστορία και το εθνικό του παρελθόν. Η Ιστορία έχει τη δικιά της τη λάμψη και δεν χρειάζεται ψεύτικες γιρλάντες».
Με πληροφορίες απο Σταύρο Παναγιωτίδη κοινωνιολόγος, διδάκτορας ιστορίας και συγγραφέας, στο podcast του Newsbeast
0 ΣΧΟΛΙΑ