Το λίπος δεν είναι ο εχθρός: Γιατί η υπερβολική απώλειά του μπορεί να γίνει επικίνδυνη για την υγεία

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Από την απελευθέρωση ορμονών μέχρι τη ρύθμιση της εσωτερικής μας θερμοκρασίας, το λίπος διαδραματίζει μυριάδες καθοριστικούς ρόλους στον ανθρώπινο οργανισμό. Ωστόσο, η σύγχρονη κουλτούρα της ευεξίας και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συνεχίζουν να το δαιμονοποιούν, προωθώντας μια αδιάκοπη σταυροφορία για την εξάλειψή του.

Εδώ και χρόνια, οι δίαιτες «μας μαθαίνουν» να το καίμε, οι βιομηχανίες τροφίμων πλημμυρίζουν τα ράφια με προϊόντα χαμηλών λιπαρών και τα φόρουμ ενδυνάμωσης προσφέρουν ασταμάτητα συμβουλές για το πώς να «γραμμώσουμε». Αυτή η στεγνή, μυώδης σωματική διάπλαση, η οποία ορίζεται από εξαιρετικά ευδιάκριτους μυς, προβάλλεται ως το απόλυτο πρότυπο αισθητικής και υγείας.

Φέτος, ωστόσο, οι ειδικοί εκφράζουν σοβαρές ανησυχίες καθώς η εμμονή με το να είναι κανείς υπερβολικά αδύνατος επανέρχεται δυναμικά στο προσκήνιο, τροφοδοτούμενη εν μέρει από την τεράστια δημοτικότητα των νέων φαρμάκων απώλειας βάρους. Παρά το γεγονός ότι η υπερβολική συσσώρευση λίπους εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους και οδηγεί στην παχυσαρκία, η αντίθετη πλευρά –δηλαδή το να έχει κανείς επικίνδυνα λίγο λίπος– αποδεικνύεται εξίσου καταστροφική για τον οργανισμό. Όπως τονίζουν κορυφαίοι επιστήμονες, η προσπάθεια πλήρους εκρίζωσης του σωματικού λίπους μπορεί να αποβεί μοιραία τόσο σε βιολογικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο.

«Πρέπει να αγαπάμε το λίπος μας»

«Πρέπει να αγαπάμε το λίπος μας», εξηγεί χαρακτηριστικά η Έλιφ Όραλ, ενδοκρινολόγος και καθηγήτρια ιατρικής στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν. «Παίζει μια τόσο σημαντική βιολογική λειτουργία που δεν μπορούμε απλώς να το αγνοούμε ή να το πολεμάμε διαρκώς».

Για να καταλάβουμε πόσο πραγματικά χρειαζόμαστε, πρέπει πρώτα να ξεκαθαρίσουμε τι είναι. Σύμφωνα με τους ειδικούς, υπάρχουν δύο βασικοί τύποι: το διαιτητικό λίπος, το οποίο προσλαμβάνουμε μέσω των τροφών μας, και το σωματικό λίπος, το οποίο αποτελεί τον έξυπνο μηχανισμό της φύσης για την αποθήκευση της ενέργειας που περισσεύει.

Όταν καταναλώνουμε ένα γεύμα, τα θρεπτικά συστατικά –υδατάνθρακες, πρωτεΐνες και λίπη– διασπώνται σε απλά δομικά στοιχεία. Οι υδατάνθρακες μετατρέπονται σε γλυκόζη, οι πρωτεΐνες σε αμινοξέα και τα λίπη σε λιπαρά οξέα. Όταν το ισοζύγιο θερμίδων είναι θετικό και καταναλώνουμε σταθερά περισσότερα από όσα καίμε, τα λιποκύτταρα (γνωστά και ως αδιποκύτταρα) αποθηκεύουν τα πλεονάζοντα θρεπτικά συστατικά ως λιπίδια, με αποτέλεσμα να αυξάνονται σε μέγεθος.

Ωστόσο, η σύγχρονη ιατρική έρευνα έχει ανατρέψει την παλαιότερη αντίληψη ότι το λίπος είναι απλώς ένας παθητικός αποθηκευτικός χώρος. Σήμερα γνωρίζουμε ότι το σωματικό λίπος είναι ένα εξαιρετικά ενεργό ενδοκρινικό όργανο. Ακριβώς όπως στο γνωστό παραμύθι της Χρυσομαλλούσας, ο οργανισμός μας λειτουργεί άψογα όταν οι συνθήκες είναι «ακριβώς όπως πρέπει» (just right). Το υπερβολικά λίγο λίπος, ακριβώς όπως και το πάρα πολύ, αποδεικνύεται επικίνδυνο.

Ο ρόλος του λίπους ως θησαυροφυλάκιο και μέσο επικοινωνίας

Μπορούμε να φανταστούμε το σωματικό μας λίπος σαν ένα εξειδικευμένο τραπεζικό θησαυροφυλάκιο. Όπως εξηγεί ο Μίκαελ Ρίντεν, καθηγητής κλινικής και πειραματικής έρευνας λιπώδους ιστού στο Ινστιτούτο Καρολίνσκα στη Σουηδία, ο ιστός αυτός συσσωρεύει ενέργεια όταν η τροφή είναι άφθονη και την απελευθερώνει με φειδώ όταν εμφανίζονται περίοδοι στέρησης. Πρόκειται για έναν ανεκτίμητο εξελικτικό μηχανισμό που επέτρεψε στους προγόνους μας να επιβιώσουν σε συνθήκες πείνας.

Εξίσου κρίσιμος είναι ο ρόλος του στην επικοινωνία μεταξύ των οργάνων. Τα λιποκύτταρα εκκρίνουν ορμόνες που ενημερώνουν το σώμα για τα αποθέματα ενέργειας. Η πιο μελετημένη από αυτές είναι η λεπτίνη. «Η λεπτίνη σηματοδοτεί στον εγκέφαλο ότι υπάρχουν επαρκείς ενεργειακές αποθήκες, επιτρέποντάς του να χαλαρώσει», επισημαίνει η Δρ. Όραλ.

Αυτή η διαδικασία επιτρέπει στο σώμα να εστιάζει σε θεμελιώδεις βιολογικές διεργασίες, όπως η αναπαραγωγή και η θωράκιση του ανοσοποιητικού συστήματος. Χωρίς επαρκή επίπεδα λεπτίνης, ο εγκέφαλος εισέρχεται σε κατάσταση συναγερμού λόγω της έλλειψης καυσίμων, αναγκάζοντας τον οργανισμό να υποβαθμίσει ή ακόμη και να διακόψει ζωτικές λειτουργίες.

Παράλληλα, το λίπος δρα ως βασικός ρυθμιστής θερμοκρασίας. Το λευκό λίπος αποθηκεύει ενέργεια και ταυτόχρονα προσφέρει μόνωση στο σώμα, ενώ το καφέ και το μπεζ λίπος διαθέτουν εξειδικευμένα κύτταρα που καίνε ενέργεια αποκλειστικά για την παραγωγή θερμότητας, προστατεύοντάς μας από το κρύο.

Οι δραματικές συνέπειες του υπερβολικά χαμηλού λίπους

Ενώ οι κίνδυνοι της παχυσαρκίας (όπως οι καρδιαγγειακές παθήσεις, ο διαβήτης τύπου 2 και η οστεοαρθρίτιδα) είναι ευρέως γνωστοί, οι συνέπειες της δραματικής έλλειψης λίπους παραμένουν συχνά υποτιμημένες.

Όταν το σωματικό λίπος καταπονείται και πέφτει κάτω από τα φυσιολογικά όρια λόγω αυστηρών διαιτών ή χρόνιας υποθρέψης, ολόκληρος ο οργανισμός αποδιοργανώνεται. Η Τζέσικα Μάουνγκ, ερευνήτρια μεταβολικών νοσημάτων στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, προειδοποιεί: «Η έλλειψη επαρκούς λιπώδους ιστού προκαλεί σοβαρή διαταραχή στη λειτουργία των οργάνων και του σώματος γενικότερα».

Σε αυτές τις περιπτώσεις, το σώμα ενεργοποιεί πρωτόγονα αντανακλαστικά επιβίωσης, θέτοντας τον εαυτό του σε κατάσταση ασιτίας. Συστήματα-κλειδιά αρχίζουν να κλείνουν, συμπεριλαμβανομένης της άμυνας του οργανισμού. Καθώς δεν υπάρχουν άλλα αποθέματα, το σώμα αναγκάζεται να διασπάσει τους μυς του για να βρει ενέργεια, ενώ η οστική πυκνότητα καταστρέφεται καθώς σταματά η ανανέωση των οστών.

Αυτό οδηγεί σε επικίνδυνη σωματική αδυναμία και εκρηκτική αύξηση του κινδύνου καταγμάτων, σημειώνει ο Φρέντρικ Κάρπε, καθηγητής μεταβολικής ιατρικής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Η κατάσταση αυτή αφήνει τον άνθρωπο εντελώς απροστάτευτο απέναντι σε λοιμώξεις ή επείγουσες ιατρικές καταστάσεις.

Επιπλέον, η ορμονική ισορροπία καταρρέει. Στους άνδρες που υποσιτίζονται και γίνονται υπερβολικά άπαχοι, τα επίπεδα τεστοστερόνης κατακρημνίζονται, μαζί με την ενέργεια και τη σωματική αντοχή. Στις γυναίκες, η δραματική μείωση του λίπους οδηγεί πολύ συχνά σε αμηνόρροια (διακοπή της περιόδου) και σοβαρά προβλήματα γονιμότητας.

Αξιοσημείωτο είναι το λεγόμενο «παράδοξο της παχυσαρκίας»: πολλές μελέτες δείχνουν ότι σε μεγαλύτερες ηλικίες, τα άτομα με ένα ελεγχόμενο «μαξιλάρι» λίπους διαθέτουν καλύτερες πιθανότητες επιβίωσης σε περιπτώσεις σοβαρών κρίσεων υγείας, όπως καρδιακά επεισόδια ή εγκεφαλικά, συγκριτικά με τα πολύ αδύνατα άτομα που αντιμετωπίζουν τις ίδιες παθήσεις. Στις πιο ακραίες μορφές της, όπως στη νευρική ανορεξία, η έλλειψη λίπους προκαλεί μόνιμες οργανικές βλάβες ή ακόμα και θάνατο.

Πόσο λίπος χρειαζόμαστε τελικά;

Η μέτρηση του σωματικού λίπους δεν είναι μια απλή υπόθεση και δεν υπάρχει ένας απόλυτος, καθολικός αριθμός που να ταιριάζει σε όλους. Οι ανάγκες διαφέρουν ανάλογα με το φύλο, την ηλικία και τη γενετική προδιάθεση.

Ως γενικός οδηγός υγείας, οι ενήλικες άνδρες τείνουν να κινούνται σε ποσοστά σωματικού λίπους μεταξύ 10% και 20%, ενώ οι γυναίκες μεταξύ 20% και 29%. Τα άτομα που πάσχουν από παχυσαρκία υπερβαίνουν το 30%. Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο Μίκαελ Ρίντεν, είναι αδύνατον να οριστεί ένα στενό, ιδανικό εύρος για όλο τον πληθυσμό, καθώς οι διαφορές μεταξύ των ατόμων είναι τεράστιες.

Στον χώρο του πρωταθλητισμού τα ποσοστά είναι αναπόφευκτα χαμηλότερα. Η Ταμάρα Χιου-Μπάτλερ, ερευνήτρια αθλητικής απόδοσης στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο Wayne, πραγματοποίησε σαρώσεις DEXA σε περισσότερους από 700 αθλητές. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι το χαμηλότερο ποσοστό που εντοπίστηκε ποτέ ήταν 10% για τους άνδρες και 16% για τις γυναίκες – ποσοστά που συχνά διαψεύδουν τις πεποιθήσεις των ίδιων των αθλητών, οι οποίοι πίστευαν ότι βρίσκονταν κοντά στο 1-2%.

Η κρίσιμη διαφορά στους τύπους λίπους

Δεν είναι όμως όλο το λίπος ίδιο. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται όσον αφορά το σημείο αποθήκευσης. Το σπλαχνικό λίπος, δηλαδή το λίπος της κοιλιάς που περιβάλλει τα ζωτικά εσωτερικά όργανα, είναι εξαιρετικά επιβλαβές σε μεγάλες ποσότητες. Σε αντίθεση με το υποδόριο λίπος, απελευθερώνει φλεγμονώδεις ουσίες που ανεβάζουν την αρτηριακή πίεση και διαταράσσουν τη δράση της ινσουλίνης, αυξάνοντας κατακόρυφα τον κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 2.

Η ακριβής μέτρηση του λίπους παραμένει μια πρόκληση. Οι σαρώσεις ολόκληρου σώματος DEXA προσφέρουν την απόλυτη ακρίβεια, διακρίνοντας λιπώδη ιστό, μυϊκή και οστική μάζα, ωστόσο είναι δαπανηρές και απαιτούν ειδικό εξοπλισμό.

Οι οικιακές μέθοδοι, όπως τα ειδικά παχύμετρα για την μέτρηση των δερματικών πτυχών, συχνά αποτυγχάνουν να δώσουν πλήρη εικόνα, καθώς δεν μπορούν να μετρήσουν το επικίνδυνο σπλαχνικό λίπος και συχνά υποεκτιμούν την πραγματική κατάσταση. Αντίστοιχα, οι έξυπνες ζυγαριές βιοεμπέδησης, παρότι δημοφιλείς, επηρεάζονται σημαντικά από τα επίπεδα υδάτων στον οργανισμό, καθιστώντας τα αποτελέσματά τους αναξιόπιστα.

Συμπερασματικά, η εμμονή με την εξαφάνιση του λίπους στο βωμό ενός μη ρεαλιστικού προτύπου αγνοεί τον θεμελιώδη ρόλο που αυτό παίζει στην επιβίωσή μας. Η ισορροπία, η επαρκής θρέψη και η αποδοχή της φυσιολογικής σύστασης του σώματος παραμένουν τα μόνα ασφαλή θεμέλια για μακροχρόνια υγεία.