Σαν σήμερα 26 Ιουνίου 1996: Η ημέρα που «ράγισε» η Ελλάδα — 30 χρόνια από το ιστορικό και συγκλονιστικό ύστατο χαίρε στον Ανδρέα Παπανδρέου

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Ήταν 26 Ιουνίου 1996, ακριβώς 30 χρόνια από σήμερα, η ημέρα που εκατομμύρια πολίτες από κάθε γωνιά της Ελλάδας κατέκλεισαν την πρωτεύουσα για να πουν το ύστατο χαίρε στον ιστορικό ηγέτη της προοδευτικής παράταξης, ιδρυτή του ΠΑΣΟΚ και πρώην Πρωθυπουργό της χώρας, Ανδρέα Παπανδρέου. Ο άνθρωπος που ένωσε μετά από δεκαετίες τον χώρο της Δημοκρατικής παράταξης, είχε χάσει τη ζωή του τρεις ημέρες πριν από οξύ ισχαιμικό επεισόδιο, μετά από πολύμηνη μάχη με τα καρδιακά προβλήματα που τον ταλαιπωρούσαν και τον ανάγκασαν να νοσηλευτεί στο Ωνάσειο από τον Νοέμβριο του 1995 και για αρκετό καιρό. Η είδηση του θανάτου του συγκλόνισε το πανελλήνιο, καθώς έκλεινε οριστικά ένα από τα πιο μεγάλα και πολυσυζητημένα κεφάλαια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, με τον ιδρυτή του κινήματος να περνά πλέον στην αιωνιότητα.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου κηδεύτηκε με τιμές αρχηγού κράτους στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών, κάτι που είχε να συμβεί στην Ελλάδα από το 1964, όταν είχε πεθάνει ο τότε βασιλιάς Παύλος. Η τελετή αυτή δεν είχε προηγούμενο σε μέγεθος και συναισθηματική φόρτιση, καθώς η μορφή του Ανδρέα είχε συνδεθεί άρρηκτα με τις μεγάλες κοινωνικές αλλαγές, την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης και την αναδιανομή του εθνικού πλούτου υπέρ των μη προνομιούχων Ελλήνων, οι οποίοι ένιωσαν ότι έχασαν τον δικό τους άνθρωπο.

Ένα πρωτοφανές λαϊκό προσκύνημα οδύνης και συγκίνησης

Η σορός του εκτέθηκε σε λαϊκό προσκύνημα και συνέβη κάτι που ήταν αναμενόμενο, αλλά ταυτόχρονα απόλυτα συγκλονιστικό για όσους το έζησαν από κοντά. Η προσέλευση του κόσμου, κυρίως απλών ανθρώπων του μόχθου από κάθε γωνιά της χώρας, από τα χωριά της Κρήτης μέχρι τις ακριτικές περιοχές της Μακεδονίας και της Θράκης, ήταν πρωτόγνωρη σε μέγεθος, αλλά και σε εκδήλωση αυθεντικής λαϊκής οδύνης. Άνθρωποι κάθε ηλικίας περίμεναν υπομονετικά επί ώρες μέσα στη ζέστη για να αφήσουν ένα γαρίφαλο και να αγγίξουν το φέρετρο του ηγέτη τους.

Η απώλεια του αρχηγού της σοσιαλιστικής παράταξης, ο οποίος άλλαξε ριζικά την πολιτική ιστορία της χώρας, ήταν από τα γεγονότα που σημάδεψαν ανεξίτηλα εκείνη τη δεκαετία. Η Ελλάδα περνούσε ήδη σε μία νέα, μεταβατική φάση ενόψει της επικείμενης ένταξης στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση (ΟΝΕ). Ήταν μια εποχή μεγάλων προκλήσεων, και αφού ο ίδιος ο Ανδρέας είχε χαράξει με σταθερά βήματα τον ευρωπαϊκό δρόμο της χώρας, φροντίζοντας πάντα να διατηρεί μια κριτική και διεκδικητική στάση. Είχε προλάβει, ωστόσο, να επισημάνει εγκαίρως και με προφητικό τρόπο τους κινδύνους και τις απειλές μίας ενοποίησης που είχε και σκληρά νεοφιλελεύθερα στοιχεία, μαζί με σημάδια υπερεθνικού ελέγχου και εμφανή ελλείμματα στη δημοκρατία, προειδοποιήσεις που δικαιώθηκαν πλήρως στα χρόνια που ακολούθησαν.

Παγκόσμια υπόκλιση από διεθνείς ηγέτες και προσωπικότητες

Στην κηδεία παρευρέθηκαν για να τιμήσουν τον Ανδρέα Παπανδρέου εκπρόσωποι χωρών από όλο τον κόσμο, καθώς η εμβληματική αυτή μορφή, εκτός από κορυφαίος Έλληνας πολιτικός, ήταν μια εξέχουσα διεθνής προσωπικότητα. Είχε κερδίσει την παγκόσμια αναγνώριση για τις μεγάλες και θαρραλέες πρωτοβουλίες που είχε αναλάβει κατά τη διάρκεια της θητείας του, με κορυφαία όλων την ιστορική «κίνηση των 6» κατά των πυρηνικών εξοπλισμών, μια πρωτοβουλία που είχε συγκεντρώσει τα βλέμματα της παγκόσμιας διπλωματίας σε μια πολύ κρίσιμη περίοδο του Ψυχρού Πολέμου.

Μεταξύ των κορυφαίων ξένων παραγόντων που βρέθηκαν εκείνη την ημέρα στην Αθήνα, ήταν ο υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ, Ρόμπερτ Ρούμπιν, ο οποίος εκπροσώπησε την αμερικανική κυβέρνηση, καθώς και ο υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας, Εμρέ Γκιονενσάι. Επίσης, το παρών έδωσαν ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Κλάους Χενς, ο πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, Γλαύκος Κληρίδης, ο αντιπρόεδρος της ρωσικής κυβέρνησης, Βιτάλι Ιγκνατένκο, καθώς και δεκάδες άλλοι υπουργοί, πρόεδροι, πρωθυπουργοί και ηγέτες σοσιαλιστικών κομμάτων από κάθε γωνιά του πλανήτη. Παράλληλα, ολόκληρος ο διεθνής Τύπος της εποχής, από τους New York Times μέχρι τη Le Monde, αφιέρωσε εκτενή πρωτοσέλιδα αναφερόμενος στη ζωή, το έργο, το χάρισμα και την τεράστια επιρροή του Ανδρέα Παπανδρέου.

Το ιστορικό ερώτημα που ράγισε καρδιές στο τελευταίο αντίο

Στην κηδεία εκφωνήθηκαν συνολικά δώδεκα επικήδειοι λόγοι, όμως εκείνος που έμελλε να μείνει για πάντα χαραγμένος στην ιστορία και στη συλλογική μνήμη ήταν ο λόγος του γιου του, Γιώργου Παπανδρέου. Η φράση του «τα έμαθες τα νέα, πατέρα;» λύγισε ακόμα και τους πιο δυνατούς, αποτυπώνοντας την ανθρώπινη και βαθιά προσωπική πλευρά μιας τεράστιας πολιτικής απώλειας.

Το ύστατο χαίρε στον Ανδρέα Παπανδρέου είχαν απευθύνει επίσης ο τότε πρωθυπουργός της χώρας, Κώστας Σημίτης, ο πρόεδρος της Βουλής, Απόστολος Κακλαμάνης, ο γραμματέας του ΠΑΣΟΚ, Κώστας Σκανδαλίδης, καθώς και ο πρόεδρος της Σοσιαλιστικής Διεθνούς, Πιέρ Μωρουά. Επίσης, επικηδείους εκφώνησαν ο υπουργός Εσωτερικών, Άκης Τσοχατζόπουλος, ο πρόεδρος της Νέας Δημοκρατίας, Μιλτιάδης Έβερτ, ο αρχηγός της Πολιτικής Άνοιξης, Αντώνης Σαμαράς, η γραμματέας της ΚΕ του ΚΚΕ, Αλέκα Παπαρήγα, ο πρόεδρος του Συνασπισμού, Νίκος Κωνσταντόπουλος, ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Μπέρκλεϋ, Στάνλεϊ Σέινμπουρ, καθώς και ο ετεροθαλής αδερφός του εκλιπόντος, Γιώργος Γ. Παπανδρέου.

Νεκρή πόλη η Αθήνα και το τέλος μιας μεγάλης εποχής

Εκείνη την ημέρα, η Αθήνα μετατράπηκε σε μια βουβή, νεκρή πόλη. Δεκάδες εργατικά σωματεία εξέδωσαν ψηφίσματα για να εκφράσουν τη βαθιά θλίψη τους, οι δημόσιες υπηρεσίες και τα δικαστήρια σε όλη τη χώρα τέθηκαν εκτός λειτουργίας, ενώ γενική στάση εργασίας πραγματοποίησε και η ΓΣΕΕ. Οι δεσμοί του Ανδρέα Παπανδρέου με το εργατικό κίνημα, τις συλλογικότητες της κοινωνίας και τις λαϊκές εκφράσεις της ήταν πάντα εξαιρετικά στενές και αδιατάρακτες, ακόμα και στις πιο δύσκολες ή αμφιλεγόμενες στιγμές της μακράς διακυβέρνησής του.

Μόλις δύο ημέρες μετά την κηδεία, ξεκίνησε το 4ο συνέδριο του ΠΑΣΟΚ, το οποίο ήταν εξολοκλήρου αφιερωμένο στον μεγάλο απόντα Ανδρέα Παπανδρέου. Η απουσία του ήταν παραπάνω από ηχηρή, κάτι που γινόταν εύκολα αντιληπτό από το γεγονός ότι όλοι οι ομιλητές αναφέρονταν τακτικά στην ηγεσία του, στη διακυβέρνησή του, στις ρηξικέλευθες ιδέες του και στο ευρύτερο όραμά του για την Ελλάδα.

Ο θάνατός του άνοιξε διάπλατα και το μεγάλο θέμα της επόμενης ημέρας και της διαδοχής, καθώς το αρχικό πρόγραμμα προέβλεπε πλέον την εκλογή νέου προέδρου του κόμματος. Αξίζει να σημειωθεί ότι στην πρωθυπουργία της χώρας, από την οποία ο Ανδρέας είχε παραιτηθεί ήδη από τον Ιανουάριο του 1996 λόγω της κατάστασης της υγείας του, είχε εκλεγεί μετά από εσωκομματική διαδικασία ο Κώστας Σημίτης.

Τριάντα χρόνια μετά, η μορφή του Ανδρέα Παπανδρέου συνεχίζει να προκαλεί έντονες συζητήσεις, αλλά κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει ότι υπήρξε ο ηγέτης που σφράγισε όσο κανένας άλλος τη μοίρα της μεταπολιτευτικής Ελλάδας.