Σαν σήμερα, 03 Απριλίου 1966: Η «Ρωμιοσύνη» του Θεοδωράκη δονεί το θέατρο Διάνα – Όταν η ποίηση του Ρίτσου κατέβηκε στους δρόμους

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Η 3η Απριλίου του 1966 δεν καταγράφηκε στην ελληνική ιστορία ως μια συνηθισμένη Κυριακή. Ήταν η ημέρα που η πολιτική ένταση των δρόμων και η πνευματική ανάταση της τέχνης συναντήθηκαν σε ένα στενό της Αθήνας, μέσα στην αίθουσα του θεάτρου «Διάνα». Εκεί, ανάμεσα σε ιδρωμένα πρόσωπα διαδηλωτών και την ηλεκτρισμένη ατμόσφαιρα μιας πόλης που «έβραζε», παρουσιάστηκε για πρώτη φορά ζωντανά ο εμβληματικός κύκλος τραγουδιών «Ρωμιοσύνη» του Μίκη Θεοδωράκη, βασισμένος στην ομώνυμη ποιητική σύνθεση του Γιάννη Ρίτσου.

Το γεγονός αυτό δεν ήταν μια τυπική πρεμιέρα. Ήταν η κορύφωση μιας ημέρας που ξεκίνησε με μια μαζική, δυναμική διαδήλωση της ΕΔΑ κατά των αμερικανικών βάσεων στην Ελλάδα και κατέληξε σε μια καλλιτεχνική ιεροτελεστία που θα σφράγιζε τη συλλογική μνήμη της μεταπολεμικής Ελλάδας.

Μια Αθήνα στις επάλξεις: Το πολιτικό υπόβαθρο

Την άνοιξη του 1966, η Ελλάδα βρισκόταν στη δίνη των συνεπειών της Αποστασίας. Η χώρα ήταν χωρισμένη στα δύο, με τη νεολαία και τις προοδευτικές δυνάμεις να βρίσκονται σε διαρκή κινητοποίηση ενάντια σε αυτό που αντιλαμβάνονταν ως ξένη εξάρτηση και καταπάτηση της δημοκρατίας. Εκείνη την Κυριακή, χιλιάδες πολίτες είχαν ανταποκριθεί στο κάλεσμα της ΕΔΑ και της Νεολαίας Λαμπράκη για μια πορεία ειρήνης και διαμαρτυρίας.

Οι διαδηλωτές, κρατώντας πανό κατά των αμερικανικών βάσεων και φωνάζοντας συνθήματα για εθνική ανεξαρτησία, ήρθαν αντιμέτωποι με ισχυρές αστυνομικές δυνάμεις. Μόλις η διαδήλωση ολοκληρώθηκε, ένα μεγάλο μέρος του πλήθους κατευθύνθηκε προς το θέατρο «Διάνα». Η συναυλία του Θεοδωράκη δεν ήταν το «μετά» της διαδήλωσης, αλλά η οργανική συνέχειά της. Οι στίχοι του Ρίτσου ήταν το πνευματικό οπλοστάσιο αυτών των ανθρώπων.

Η «γέννηση» της Ρωμιοσύνης μέσα στην οργή

Η ιστορία πίσω από τη σύνθεση της «Ρωμιοσύνης» είναι από μόνη της ένα έπος. Ο Μίκης Θεοδωράκης είχε διηγηθεί πως η έμπνευση τον επισκέφθηκε μια νύχτα του 1966, μετά από μια άγρια σύγκρουση με την αστυνομία σε προηγούμενη διαδήλωση. Επέστρεψε στο σπίτι του γεμάτος οργή, με τα ρούχα σχισμένα.

Κάθισε στο πιάνο και άνοιξε το βιβλίο του Γιάννη Ρίτσου, το οποίο του είχε στείλει ο ίδιος ο ποιητής χρόνια πριν, αλλά δεν είχε καταφέρει να μελοποιήσει μέχρι τότε. Μέσα σε λίγες ώρες, η μουσική για το «Αυτά τα δέντρα δεν βολεύονται με λιγότερο ουρανό» και το «Τη ρωμιοσύνη μην την κλαις» είχε γεννηθεί. Ήταν μια μουσική που δεν γράφτηκε σε ησυχία, αλλά μέσα στον απόηχο των σειρήνων και των δακρυγόνων.

Η ιστορική πρεμιέρα: Ο Μπιθικώτσης και η δωρική ερμηνεία

Στη σκηνή του «Διάνα», ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης ανέλαβε το βάρος να δώσει φωνή στο έθνος. Με τη χαρακτηριστική, μεταλλική και δωρική του φωνή, ο Μπιθικώτσης μετέτρεψε τα ποιήματα σε εμβατήρια ψυχής. Ο Μίκης Θεοδωράκης διηύθυνε την ορχήστρα με μια ορμή που παρέσυρε το κοινό.

Όταν ακούστηκαν οι πρώτες νότες από το «Θα σημάνουν οι καμπάνες», το θέατρο δονήθηκε. Οι άνθρωποι που λίγη ώρα πριν φώναζαν συνθήματα στους δρόμους, τώρα τραγουδούσαν με δάκρυα στα μάτια. Ο Γιάννης Ρίτσος, ο οποίος παρευρισκόταν στη συναυλία, έμεινε άναυδος. Ο ίδιος ομολόγησε αργότερα πως μέχρι εκείνη τη στιγμή θεωρούσε την ποίησή του δύσκολη και ίσως ελιτίστικη, αλλά η μουσική του Θεοδωράκη την έκανε κτήμα του απλού λαού.

Η πολιτιστική επανάσταση του «Έντεχνου Λαϊκού»

Η 3η Απριλίου 1866 σηματοδότησε την οριστική καθιέρωση του «έντεχνου λαϊκού τραγουδιού». Η «Ρωμιοσύνη» απέδειξε ότι το μπουζούκι και η λαϊκή ορχήστρα μπορούσαν να σηκώσουν το βάρος της υψηλής ποίησης χωρίς να χάσουν την επαφή τους με τη λαϊκή βάση.

Το έργο αυτό λειτούργησε ως το απόλυτο σύμβολο αντίστασης. Λίγους μήνες αργότερα, με την επιβολή της Χούντας των Συνταγματαρχών, η «Ρωμιοσύνη» θα απαγορευόταν αυστηρά. Οι δίσκοι θα κρύβονταν στις αυλές των σπιτιών και οι άνθρωποι θα τη σιγοτραγουδούσαν κρυφά στις εξορίες και τις φυλακές, αντλώντας δύναμη από την υπόσχεση ότι «η Ρωμιοσύνη δεν λυγάει».

Η κληρονομιά μιας εμβληματικής επετείου

Εξήντα χρόνια μετά, η πρώτη εκείνη παρουσίαση στο θέατρο «Διάνα» παραμένει το απόλυτο παράδειγμα του πώς η τέχνη μπορεί να γίνει κοινωνικό γεγονός πρώτης γραμμής. Η «Ρωμιοσύνη» δεν είναι απλώς ένας δίσκος ή ένας κύκλος τραγουδιών· είναι η ηχητική αποτύπωση της ελληνικής λεβεντιάς και της διαρκούς απαίτησης για δικαιοσύνη και ελευθερία.

Η επέτειος της 3ης Απριλίου μας υπενθυμίζει ότι η μεγάλη τέχνη γεννιέται μέσα στον «βρασμό» της κοινωνίας και ότι ο δημιουργός οφείλει να αφουγκράζεται τους παλμούς του δρόμου. Η «Ρωμιοσύνη» του Θεοδωράκη και του Ρίτσου θα παραμείνει για πάντα το «ευαγγέλιο» ενός λαού που αρνείται να βολευτεί με λιγότερο ουρανό.