Ιράν: Πώς ήταν οι γυναίκες πριν και μετά την Ισλαμική επανάσταση του 1979
Σε μία από τις πιο σοβαρές εσωτερικής κρίσεις των τελευταίων ετών βρίσκεται το Ιράν, καθώς οι αντικυβερνητικές διαδηλώσεις συνεχίζονται αδιάκοπα για 12η ημέρα, με τη χώρα να θυμίζει πεδίο μάχης. Χιλιάδες πολίτες κατακλύζουν καθημερινά τους δρόμους, αψηφώντας τη βίαιη καταστολή των δυνάμεων ασφαλείας. Παράλληλα, το καθεστώς της Τεχεράνης επιχειρεί να ελέγξει τη ροή των πληροφοριών και να απομονώσει τους διαδηλωτές, επιβάλλοντας σχεδόν πλήρη διακοπή της πρόσβασης στο Διαδίκτυο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979 έφερε σεισμικές αλλαγές στο Ιράν, και όχι μόνο για τις γυναίκες. Ένας τομέας που βρέθηκε στο μικροσκόπιο είναι ο τρόπος που ντύνονται οι γυναίκες και χτενίζουν τα μαλλιά τους – ο παλιός Σάχης, τη δεκαετία του 1930, απαγόρευσε τη μαντίλα και διέταξε την αστυνομία να αφαιρεί βίαια τα μαντίλια από τα κεφάλια των γυναικών. Ωστόσο, στις αρχές της δεκαετίας του 1980, οι νέες ισλαμικές αρχές επέβαλαν έναν υποχρεωτικό κώδικα ενδυμασίας που απαιτούσε από όλες τις γυναίκες να φορούν χιτζάμπ.
Ακολουθούν ορισμένες εικόνες που δείχνουν πώς ήταν η ζωή για τις γυναίκες του Ιράν πριν από την εγκαθίδρυση της διακυβέρνησης των κληρικών, και πώς έχει αλλάξει έκτοτε.
Πριν από την επανάσταση
Στις δεκαετίες πριν από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, το Ιράν κυβερνούσε ο βασιλιάς Ρεζά Σάχης Παχλαβί, γνωστός απλώς ως ο Σάχης. Αν και η δικτατορία του Σάχη κατέστελλε τις διαφωνίες και περιόριζε τις πολιτικές ελευθερίες, ο ίδιος ώθησε τη χώρα προς έναν δυτικότροπο, κοσμικό εκσυγχρονισμό, επιτρέποντας έναν βαθμό πολιτιστικής ελευθερίας.
VIRAL
Ο Σάχης παραχώρησε στις γυναίκες δικαίωμα ψήφου, ενώ όλο και περισσότερες εντάσσονταν στο εργατικό δυναμικό. Ο Νόμος για την Προστασία της Οικογένειας τους έδωσε μεγαλύτερα δικαιώματα, όπως το δικαίωμα στο διαζύγιο και την απαγόρευση του γάμου κάτω από την ηλικία των 15 ετών. Επίσης, απαγόρευσε το χιτζάμπ, πιστεύοντας ότι η μαντίλα κατέστελλε τις γυναίκες.
Άνδρες και γυναίκες αναμειγνύονταν ελεύθερα και η εκπαίδευση ενθαρρυνόταν για όλο τον πληθυσμό. Υπό τη διακυβέρνηση του Σάχη, οι Ιρανοί απολάμβαναν την πολυτέλεια νέων κολεγίων, πανεπιστημίων και βιβλιοθηκών. Η δευτεροβάθμια εκπαίδευση ήταν δωρεάν για όλους και παρέχονταν οικονομική στήριξη στους φοιτητές.
Φοιτήτριες στο Πανεπιστήμιο της Τεχεράνης το 1977
Ενώ πολλές γυναίκες βρισκόταν ήδη στην τριτοβάθμια εκπαίδευση την εποχή της επανάστασης, τα χρόνια που ακολούθησαν είδαν μια σημαντική αύξηση στον αριθμό των γυναικών που φοιτούσαν στο πανεπιστήμιο. Αυτό οφειλόταν εν μέρει στο ότι οι αρχές κατάφεραν να πείσουν τις συντηρητικές οικογένειες που ζούσαν σε αγροτικές περιοχές να επιτρέψουν στις κόρες τους να σπουδάσουν μακριά από το σπίτι.
«Προσπάθησαν να εμποδίσουν τις γυναίκες να πηγαίνουν στο πανεπιστήμιο, αλλά υπήρξε τέτοια αντίδραση που αναγκάστηκαν να τους επιτρέψουν να επιστρέψουν», λέει η βαρόνη Haleh Afshar, καθηγήτρια γυναικείων σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Υόρκης, η οποία μεγάλωσε στο Ιράν τη δεκαετία του 1960.
«Κάποιοι μορφωμένοι άνθρωποι έφυγαν από το Ιράν και οι αρχές συνειδητοποίησαν ότι για να διοικήσουν τη χώρα έπρεπε να εκπαιδεύσουν τόσο τους άνδρες όσο και τις γυναίκες».
Κοιτάζοντας βιτρίνες στην Τεχεράνη το 1976
Πριν από την επανάσταση, το χιτζάμπ φοριόταν ήδη ευρέως, αλλά πολλές γυναίκες επέλεγαν επίσης να φορούν ρούχα δυτικού τύπου, όπως στενά τζιν, μίνι φούστες και μπλούζες με κοντά μανίκια. «Τα παπούτσια δεν έχουν αλλάξει – και το πάθος για τα παπούτσια υπάρχει σε όλες μας! Οι γυναίκες στο Ιράν δεν διαφέρουν από τις γυναίκες σε όλο τον κόσμο και τα ψώνια είναι απλώς ένα μέσο για τις γυναίκες να ξεφύγουν από το καθημερινό άγχος», λέει η καθηγήτρια Afshar.
Πικνίκ της Παρασκευής στην Τεχεράνη το 1976
Οικογένειες και φίλοι συνηθίζουν να συγκεντρώνονται τις Παρασκευές, που είναι ημέρες αργίας στο Ιράν. «Τα πικνίκ αποτελούν σημαντικό μέρος της ιρανικής κουλτούρας και είναι πολύ δημοφιλή στη μεσαία τάξη. Αυτό δεν έχει αλλάξει μετά την επανάσταση. Η διαφορά είναι ότι, στις μέρες μας, οι άνδρες και οι γυναίκες που κάθονται μαζί έχουν πολύ μεγαλύτερη αυτογνωσία και δείχνουν περισσότερη αυτοσυγκράτηση στις αλληλεπιδράσεις τους», αναφέρει η καθηγήτρια Afshar.
Κομμωτήριο στην Τεχεράνη το 1977
«Αυτή είναι μια σκηνή που δεν θα περιμένατε πλέον να δείτε στο Ιράν – αλλά ακόμη και μετά την Ισλαμική Επανάσταση, τα κομμωτήρια συνέχισαν να υπάρχουν», λέει η καθηγήτρια Afshar. «Στις μέρες μας δεν θα βλέπατε έναν άνδρα μέσα σε κομμωτήριο – και οι γυναίκες θα ήξεραν ότι πρέπει να καλύψουν τα μαλλιά τους μόλις βγουν από την πόρτα. Κάποιοι μπορεί επίσης να λειτουργούν μυστικά κομμωτήρια στα σπίτια τους, όπου άνδρες και γυναίκες μπορούν να αναμειχθούν».
Σωματοφύλακες περικυκλώνουν τον Σάχη το 1971
Μια νεαρή γυναίκα πλησιάζει τον Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί (δεξιά) σε ένα τεράστιο πάρτι για την 2.500ή επέτειο της περσικής μοναρχίας – η υπερβολή της εκδήλωσης καταδικάστηκε ευρέως από τους αριστερούς και κληρικούς αντιπάλους του. «Εκείνη την εποχή, ο Σάχης ήταν ήδη πολύ αντιπαθής και ορισμένοι πιστεύουν ότι αυτή η εικόνα υπερβολής και τρυφηλότητας μπορεί να συνέβαλε στα γεγονότα που οδήγησαν στην επανάσταση οκτώ χρόνια αργότερα», εξηγεί η καθηγήτρια Afshar.
Δείτε και άλλο φωτογραφικό υλικό:
Ο σκοταδισμός
Ενώ οι φωτογραφίες του παρελθόντος αφηγούνται την ιστορία της ενδυματολογικής αλλαγής, η πραγματικότητα για τις γυναίκες στο Ιράν μετά το 1979 αφορούσε μια βαθύτερη νομική και κοινωνική ανατροπή. Τις τελευταίες δεκαετίες, η ιρανική κοινωνία βιώνει μια συνεχή σύγκρουση ανάμεσα στους αυστηρούς νόμους του κράτους και τη θέληση των γυναικών για αυτοδιάθεση.
Γυναίκες διαδηλώνουν κατά του χιτζάμπ το 1979
Λίγο μετά την ανάληψη της εξουσίας, ο νέος Ανώτατος Ηγέτης του Ιράν, Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί, εξέδωσε διάταγμα ότι όλες οι γυναίκες έπρεπε να φορούν μαντίλα – ανεξαρτήτως θρησκείας ή εθνικότητας. Στις 8 Μαρτίου – Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας – χιλιάδες γυναίκες από όλα τα κοινωνικά στρώματα κατέβηκαν στους δρόμους για να διαμαρτυρηθούν κατά του νόμου.
Διαμαρτυρία έξω από την πρεσβεία των ΗΠΑ στην Τεχεράνη το 1979
Επαναστάτες φοιτητές πήραν ομήρους δεκάδες υπαλλήλους της αμερικανικής πρεσβείας, ενώ χιλιάδες διαδηλωτές κατά των ΗΠΑ περικύκλωσαν το κτιριακό συγκρότημα. «Εκείνη την εποχή ήταν φυσιολογικό να βλέπεις διαφορετικούς τύπους ανθρώπων συμμάχους στο απόλυτο μίσος τους για την Αμερική στο Ιράν», λέει η καθηγήτρια Afshar. «Οι Αμερικανοί και οι Βρετανοί έχουν μακρά ιστορία στο Ιράν προσπαθώντας τόσο να επηρεάσουν όσο και να πάρουν τον έλεγχο του πετρελαίου, οπότε αυτή η βαθιά ριζωμένη δυσπιστία προς τις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο πηγαίνει πολύ πίσω».
Οικογένεια πηγαίνει στην προσευχή της Παρασκευής το 1980
«Η προσευχή της Παρασκευής είναι μια στιγμή για τους πιστούς ή τους υποστηρικτές των ισλαμικών αρχών που δεν θέλουν να χαρακτηριστούν ως αντιφρονούντες, να βγουν έξω και να βρεθούν μαζί – είναι μια στιγμή αλληλεγγύης», λέει η καθηγήτρια Afshar. «Αλλά παραμένουν σε μεγάλο βαθμό εντός της ανδρικής σφαίρας. Η γυναίκα δεν θα επιτρεπόταν στο ίδιο δωμάτιο με τους άνδρες – θα καθόταν σε ξεχωριστό χώρο για προσευχή, μακριά από τους άνδρες».
Αγορά νυφικού στην Τεχεράνη το 1986
«Τα νυφικά που εκτίθενται είναι όλα δυτικά – οι γυναίκες του Ιράν θα φορέσουν ουσιαστικά ό,τι θέλουν εφόσον είναι πίσω από κλειστές πόρτες», εξηγεί η καθηγήτρια Afshar. «Οι γάμοι και τα πάρτι υποτίθεται ότι είναι διαχωρισμένα, οπότε δεν έχει σημασία τι φοράς αν υπάρχουν μόνο γυναίκες καλεσμένες. Αλλά γίνονται πάρτι μεικτών φύλων – μερικοί άνθρωποι προσλαμβάνουν πορτιέρηδες για να φυλάνε την πόρτα, άλλοι πληρώνουν την τοπική αστυνομία για να κάνει τα στραβά μάτια».
Περπατώντας στην Τεχεράνη το 2005
Δεν επιλέγουν όλες οι γυναίκες στο Ιράν να φορούν το μαύρο τσαντόρ, έναν μανδύα που καλύπτει το σώμα από την κορυφή ως τα νύχια και αφήνει μόνο το πρόσωπο εκτεθειμένο. Πολλές προτιμούν να φορούν χαλαρά φορεμένες μαντίλες και παλτά. «Το πραγματικό ερώτημα είναι πόσο πίσω σπρώχνεις τη μαντίλα σου; Οι γυναίκες έχουν τις δικές τους μικρές πράξεις αντίστασης και συχνά προσπαθούν όσο το δυνατόν περισσότερο να τραβούν τις μαντίλες τους προς τα πίσω», λέει η καθηγήτρια Afshar.
Παραλία της Κασπίας Θάλασσας το 2005
Απαγορεύεται στις Ιρανές γυναίκες να κάνουν μπάνιο δημόσια φορώντας μαγιό. «Οι άνδρες και οι γυναίκες δεν υποτίθεται ότι κολυμπούν μαζί – αλλά βρίσκουν τρόπους να το παρακάμψουν νοικιάζοντας βάρκες για να τους πάνε βαθιά στη θάλασσα, όπου μπορούν να κολυμπήσουν πλάι-πλάι», λέει η καθηγήτρια Afshar.
Συγκέντρωση υπέρ του χιτζάμπ στην Τεχεράνη το 2006
Πάνω από 25 χρόνια μετά την επανάσταση, γυναίκες που υποστήριζαν τους σκληροπυρηνικούς του κατεστημένου διοργάνωσαν τις δικές τους συγκεντρώσεις για να διαμαρτυρηθούν κατά αυτού που θεωρούσαν αποτυχία των αρχών να επιβάλουν τον νόμο για το υποχρεωτικό χιτζάμπ. Εδώ, οι γυναίκες είναι όλες ντυμένες με μαύρα τσαντόρ, με εξαίρεση ένα μικρό κορίτσι.
Παρακολουθώντας ποδόσφαιρο από εμπορικό κέντρο της Τεχεράνης το 2008
Αν και ποτέ δεν απαγορεύτηκε επίσημα στις γυναίκες να παρακολουθούν αγώνες ποδοσφαίρου ανδρών στο Ιράν, συχνά τους αρνούνται την είσοδο στα γήπεδα και κάποιες από αυτές που προσπάθησαν έχουν συλληφθεί. Πριν από την επανάσταση, επιτρεπόταν στις γυναίκες να παρευρίσκονται σε αθλητικές εκδηλώσεις.
Η δολοφονία της Αμινί
Το σημείο καμπής στη σύγχρονη ιστορία του Ιράν ήρθε τον Σεπτέμβριο του 2022. Η 22χρονη Ιρανή κουρδικής καταγωγής, Μάχσα (Τζίνα) Αμινί, συνελήφθη στην Τεχεράνη από την «Αστυνομία Ηθών» (Gasht-e Ershad) με την κατηγορία ότι δεν φορούσε σωστά το χιτζάμπ της (εμφανίζονταν δηλαδή λίγα μαλλιά).
Η Αμινί πέθανε υπό αδιευκρίνιστες συνθήκες ενώ βρισκόταν υπό κράτηση, με αυτόπτες μάρτυρες και την οικογένειά της να καταγγέλλουν ξυλοδαρμό, ενώ οι αρχές απέδωσαν τον θάνατο σε «υποκείμενα προβλήματα υγείας».
Ο θάνατός της πυροδότησε τις μαζικότερες διαδηλώσεις κατά του καθεστώτος από το 1979. Με σύνθημα το «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» (Zan, Zendegi, Azadi), γυναίκες σε όλο το Ιράν έκαψαν τις μαντίλες τους και έκοψαν τα μαλλιά τους δημόσια. Οι διαδηλώσεις δεν αφορούσαν πλέον μόνο το ντύσιμο, αλλά την πτώση του θεοκρατικού καθεστώτος. Η καταστολή ήταν βίαιη: σύμφωνα με οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, εκατοντάδες διαδηλωτές σκοτώθηκαν και χιλιάδες συνελήφθησαν, ενώ πραγματοποιήθηκαν και εκτελέσεις σχετιζόμενες με τις ταραχές.
Σήμερα, το 2026, το Ιράν βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Η μαντίλα έχει πάψει προ πολλού να είναι ένα απλό θρησκευτικό σύμβολο και έχει μετατραπεί στο ορατό σύνορο μιας πολιτικής σύγκρουσης.
0 ΣΧΟΛΙΑ