Σαν σήμερα, 03 Νοεμβρίου 1839: Η ώρα της σωτηρίας – Το «Τανζιμάτ» και το δίλημμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας

Σαν σήμερα, στις 3 Νοεμβρίου του 1839, η Οθωμανική Αυτοκρατορία, αντιμέτωπη με τη διαρκή εδαφική συρρίκνωση και την ολοένα και αυξανόμενη πίεση των ευρωπαϊκών δυνάμεων, τόλμησε ένα βήμα που θα άλλαζε για πάντα την εσωτερική της δομή. Ο νέος Σουλτάνος, Αμπντούλ Μετζίτ Α’, διάδοχος του Μαχμούτ Β’, εξέδωσε το ιστορικό διάταγμα, γνωστό ως Χάτι Σερίφ του Γκιουλχανέ. Αυτό το αυτοκρατορικό διάταγμα εγκαινίασε επίσημα την περίοδο των μεταρρυθμίσεων, που έμεινε γνωστή ως Τανζιμάτ (Tanzimat), μια τουρκική λέξη που σημαίνει «αναδιοργάνωση» ή «τακτοποίηση».

Αν και οι πραγματικές προσπάθειες εκσυγχρονισμού είχαν ξεκινήσει αρκετά χρόνια νωρίτερα, ήδη από την εποχή του Σελίμ Γ’ και του Μαχμούτ Β’, η 3η Νοεμβρίου 1839 αποτελεί την επίσημη αφετηρία μιας εποχής ριζικών αλλαγών.

Το χρέος του πατέρα και η ανάγκη για επιβίωση

Παρόλο που το διάταγμα εκδόθηκε από τον Αμπντούλ Μετζίτ, η βάση των μεταρρυθμίσεων είχε τεθεί από τον προκάτοχό του και πατέρα του, Μαχμούτ Β’ (1808-1839). Ο Μαχμούτ, αναγνωρισμένος από πολλούς ως ο «Μεγάλος Πέτρος» της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, είχε καταβάλει τεράστιες προσπάθειες για τη στερέωση της κεντρικής εξουσίας. Ο απολυταρχικός του τρόπος διακυβέρνησης είχε ως στόχο να σπάσει την εξουσία των τοπικών δυναστών (αγιάν) και των Γενιτσάρων, τους οποίους εξόντωσε βίαια το 1826 (το «Αίσιο Γεγονός» – Βάκα-ι Χαϊριγέ).

Ο Μαχμούτ Β’ είχε συνειδητοποιήσει ότι η Αυτοκρατορία δεν μπορούσε να επιβιώσει χωρίς εκσυγχρονισμό του στρατού, της διοίκησης και του εκπαιδευτικού συστήματος. Ο θάνατός του το 1839 άφησε πίσω του μια εξασθενημένη, αλλά συγκεντρωτική Αυτοκρατορία, η οποία, ωστόσο, χρειαζόταν επειγόντως την υποστήριξη των ευρωπαϊκών δυνάμεων για να αντιμετωπίσει εξωτερικούς εχθρούς, όπως ο Μεχμέτ Αλή της Αιγύπτου.

VIRAL

Λαγοκέφαλος δάγκωσε λουόμενη στην Χαλκιδική: «Δεν με άφηνε, κοιτάω και βλέπω ένα τεράστιο ψάρι» – Δείτε το βίντεο με την μαρτυρία

Τραγωδία στο Ηράκλειο: Έχασε την μάχη με την ζωή η γυναίκα που αυτοπυροβολήθηκε στο σκοπευτήριο – Συγκλονίζουν οι μαρτυρίες

Θρίλερ στην Αρτέμιδα: Τα είπε όλα ο Καλλιακμάνης για εξαφάνιση της 50χρονης – «Εκτιμώ ότι δεν έχει μαζί της το κινητό…»

Το Χάτι Σερίφ του Γκιουλχανέ: Η υπόσχεση της ισότητας

Το διάταγμα του Γκιουλχανέ, που αναγγέλθηκε από τον Μεγάλο Βεζίρη Μουσταφά Ρεσίτ Πασά, ήταν μια επίσημη δήλωση της κεντρικής εξουσίας για καινοτομία. Το κείμενο, παρόλο που ξεκινούσε με αναφορά στις παλαιές δόξες, δήλωνε ρητά ότι οι αλλαγές θα ήταν «αλλοιούσαι και ανανεούσαι εντελώς τας αρχαίας συνηθείας».

Οι βασικές κατευθυντήριες γραμμές του Τανζιμάτ ήταν επαναστατικές για τα δεδομένα της Αυτοκρατορίας:

• Ισότητα των υπηκόων: Ο σεβασμός της ασφάλειας, της τιμής και της περιουσίας των υπηκόων ανεξάρτητα από το θρήσκευμά τους και η ισότητά τους απέναντι στον νόμο.
• Φορολογικές μεταρρυθμίσεις: Κατάργηση της ενοικίασης των φόρων (ιλτιζάμ) και καθορισμός του φορολογικού βάρους ανάλογα με την περιουσία και τα εισοδήματα.
• Στρατιωτική υπηρεσία: Μεταρρυθμίσεις σχετικά με τον τρόπο άσκησης της στρατιωτικής υπηρεσίας.
• Κατάργηση μονοπωλίων: Επιβεβαιωνόταν η κατάργηση των κρατικών μονοπωλίων.

Η υπόσχεση της ισότητας γέννησε τεράστιες ελπίδες στους μη μουσουλμανικούς πληθυσμούς της Αυτοκρατορίας, οι οποίοι πίστεψαν ότι επιτέλους θα έβρισκαν δικαιοσύνη και προστασία απέναντι στις αυθαιρεσίες.

Η περιορισμένη επιτυχία και οι αντιδράσεις

Παρόλο που το Τανζιμάτ ήταν μια φιλόδοξη προσπάθεια, η εφαρμογή του είχε περιορισμένη επιτυχία. Οι μεταρρυθμίσεις, που έγιναν σε μεγάλο βαθμό κάτω από την πίεση των Ευρωπαϊκών Δυνάμεων (οι οποίες ήθελαν μια ισχυρή, αλλά όχι υπερβολικά ισχυρή, Οθωμανική Αυτοκρατορία), συνάντησαν την σφοδρή αντίδραση όλων εκείνων των παραγόντων που ευνοούνταν από το παλαιό καθεστώς: τους συντηρητικούς ουλεμάδες, τους τοπικούς δυνατούς και τους διεφθαρμένους αξιωματούχους.

Η έλλειψη ενός σύγχρονου και αποτελεσματικού γραφειοκρατικού μηχανισμού δυσχέρανε την εφαρμογή των αλλαγών στην επαρχία, ενώ η κατ’ επίφαση απόδοση ισονομίας στους μη μουσουλμάνους προκάλεσε συχνά αντίστροφα αποτελέσματα, καθώς ενίσχυσε τα μουσουλμανικά πάθη και τις αυθαιρεσίες σε βάρος των χριστιανικών πληθυσμών.

Το Τανζιμάτ, αν και δεν μπόρεσε να ανακόψει την παρακμή και την τελική διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, έθεσε τις βάσεις για τη δημιουργία ενός πιο συγκεντρωτικού και γραφειοκρατικού κράτους. Ήταν η τελευταία μεγάλη προσπάθεια της Αυτοκρατορίας να εκσυγχρονιστεί και να επιβιώσει, πριν η σκυτάλη περάσει στο κίνημα των Νεοτούρκων και τελικά, στη σύγχρονη Τουρκική Δημοκρατία. Η 3η Νοεμβρίου 1839 παραμένει η ημέρα που η Οθωμανική Αυτοκρατορία πήρε τη μοιραία απόφαση να «κοιτάξει» προς τη Δύση.