Βρυξέλλες – Άγκυρα: Τι κρύβεται πίσω από τη νέα γεωπολιτική συμφωνία

Οι διπλωματικές ανακοινώσεις σπανίως αποτυπώνουν το πραγματικό τους βάρος στις λέξεις που περιέχουν. Αντιθέτως, η ουσία τους βρίσκεται σε εκείνα που επιλέγουν να υπονοήσουν. Το κοινό ανακοινωθέν της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Τουρκίας δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη θεσμική επιβεβαίωση της συνεργασίας δύο εταίρων με μακρά και αντιφατική ιστορία. Συνιστά την πιο ξεκάθαρη ένδειξη ότι η Ευρώπη εισέρχεται σε μια νέα φάση στρατηγικού πραγματισμού, όπου η γεωπολιτική ανακτά την πρωτοκαθεδρία έναντι της κανονιστικής πολιτικής που χαρακτήρισε την ευρωπαϊκή εξωτερική δράση μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.

Εν μέσω παγκόσμιων κρίσεων, ΕΕ και Τουρκία διευρύνουν τη συνεργασία τους

Η Ευρωπαϊκή Ένωση υπήρξε διαχρονικά μια δύναμη που επεδίωκε να εξάγει περισσότερο κανόνες παρά ισχύ. Η διεύρυνση, το κράτος δικαίου, η δημοκρατική λογοδοσία και τα ανθρώπινα δικαιώματα αποτέλεσαν τους βασικούς πυλώνες της εξωτερικής της ταυτότητας. Ωστόσο, η αλληλουχία των γεωπολιτικών κρίσεων της τελευταίας πενταετίας, η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η αστάθεια στη Μέση Ανατολή, η αναδιαμόρφωση των ενεργειακών δικτύων, η όξυνση του ανταγωνισμού Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας, αλλά και η αβεβαιότητα γύρω από τη μελλοντική αμερικανική δέσμευση στην ευρωπαϊκή ασφάλεια, έχουν μεταβάλει δραστικά τις στρατηγικές προτεραιότητες των Βρυξελλών.

Εντός αυτόυ του περιβάλλοντος, η Τουρκία παύει να αντιμετωπίζεται πρωτίστως ως προβληματική υποψήφια προς ένταξη χώρα. Αντιθέτως, επαναπροσδιορίζεται ως κρίσιμος γεωπολιτικός κόμβος, ένας περιφερειακός δρων που ελέγχει ταυτόχρονα τις προσβάσεις προς τη Μαύρη Θάλασσα, τη Μέση Ανατολή, τον Καύκασο και την Ανατολική Μεσόγειο. Η γεωγραφία, για ακόμη μία φορά, επιβάλλει τους δικούς της κανόνες στη διπλωματία.

Βρυξέλλες και Άγκυρα ανοίγουν νέο κεφάλαιο συνεργασίας σε οικονομία, ασφάλεια και μετανάστευση

Η κοινή ανακοίνωση αποτυπώνει αυτή τη μεταβολή με αξιοσημείωτη σαφήνεια. Ο διάλογος δεν περιορίζεται πλέον στην ενταξιακή πορεία της Τουρκίας. Αντιθέτως, επεκτείνεται στην οικονομική ασφάλεια, στη βιομηχανική πολιτική, στις αλυσίδες εφοδιασμού, στη διασυνδεσιμότητα, στην ενέργεια, στην άμυνα και στη διαχείριση των περιφερειακών κρίσεων. Πρόκειται για την οικοδόμηση μιας σχέσης που βασίζεται όχι στην προοπτική ένταξης, αλλά στη λειτουργική αλληλεξάρτηση. Η εξέλιξη αυτή αντανακλά μια βαθύτερη μεταβολή της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η έννοια της «στρατηγικής αυτονομίας», που μέχρι πριν λίγα χρόνια αποτελούσε περισσότερο θεωρητικό δόγμα παρά εφαρμόσιμη πολιτική, αποκτά πλέον απτό περιεχόμενο. Η Ευρώπη αναζητεί εταίρους που μπορούν να ενισχύσουν την ανθεκτικότητα των εφοδιαστικών της αλυσίδων, να διασφαλίσουν τους ενεργειακούς διαδρόμους και να λειτουργήσουν ως πυλώνες περιφερειακής σταθερότητας. Σύμφωνα με τα παραπάνω, η Τουρκία συγκεντρώνει και τις τρεις αυτές ιδιότητες.

VIRAL

Φρίκη με την τραγωδία στο Ωραιόκαστρο: Δεν μπορεί να αναγνωριστεί ο 12χρονος, έχει διαμελιστεί και λείπουν ζωτικά του όργανα από την πυρκαγιά

Ανατροπή «βόμβα» στο Αίγιο: Τα τοξικολογικά που αλλάζουν τα πάντα – Το εύρημα που αποκλείει τον Ιταλό από δολοφόνο! Ποιος σκότωσε μάνα και γιο;

Σοκ με την έκρηξη στο Μονακό: Όλοι πίστεψαν ότι τραυματίστηκε η σύζυγός του – Τελικά ήταν η ερωμένη του που έχασε τα δύο της πόδια

Ευρώπη και Τουρκία ενισχύουν τους δεσμούς τους σε μια εποχή γεωπολιτικής αβεβαιότητας

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά και η οικονομική διάσταση της προσέγγισης. Ο εκσυγχρονισμός της Τελωνειακής Ένωσης, η πιθανή ένταξη της Τουρκίας στον Ενιαίο Χώρο Πληρωμών σε Ευρώ (SEPA), καθώς και η σταδιακή επιστροφή της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων συνιστούν κινήσεις που υπερβαίνουν την οικονομική συνεργασία. Αποτελούν εργαλεία γεωοικονομίας, της νέας μορφής ισχύος που χρησιμοποιούν πλέον τα κράτη για να ασκούν επιρροή χωρίς στρατιωτικά μέσα. Στον 21ο αιώνα, η οικονομική ολοκλήρωση μετατρέπεται σταδιακά σε αρχιτεκτονική ασφάλειας.

Αντίστοιχα, η συνεργασία στο μεταναστευτικό αποκτά διαστάσεις που υπερβαίνουν τη διαχείριση ανθρωπιστικών ροών. Η Τουρκία παραμένει ο σημαντικότερος γεωγραφικός φραγμός μεταξύ των εμπόλεμων ζωνών της Ασίας και της ευρωπαϊκής επικράτειας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση γνωρίζει ότι κάθε αποσταθεροποίηση στην περιοχή μπορεί να μετατραπεί σε εσωτερική πολιτική κρίση για τα κράτη-μέλη, ενισχύοντας ακραίες πολιτικές δυνάμεις και δοκιμάζοντας τη συνοχή της ίδιας της Ένωσης. Η συνεργασία με την Άγκυρα δεν αποτελεί, επομένως, μόνο μεταναστευτική πολιτική. Αποτελεί πολιτική εσωτερικής ευρωπαϊκής σταθερότητας.

Το πλέον ενδιαφέρον στοιχείο της ανακοίνωσης βρίσκεται, ωστόσο, στις αναφορές για τον συντονισμό στην εξωτερική πολιτική και στην ασφάλεια. Η κοινή στάση απέναντι στην Ουκρανία, η αναφορά στον Νότιο Καύκασο και η πρόθεση ενίσχυσης της συνεργασίας στην άμυνα συμπληρωματικά προς το ΝΑΤΟ αποκαλύπτουν ότι η Ευρώπη επιχειρεί να διαμορφώσει ένα νέο πλέγμα περιφερειακής ισχύος, υποδηλώνοντας ότι οι Βρυξέλλες επιδιώκουν να ενισχύσουν τη στρατηγική τους αυτονομία χωρίς να διαρρήξουν τον διατλαντικό δεσμό, αναγνωρίζοντας ότι η Τουρκία εξακολουθεί να αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για τη διαμόρφωση της περιφερειακής ισορροπίας ισχύος. Δεν πρόκειται για μια τυπική διπλωματική συνεννόηση, αλλά για την αναζήτηση μιας αρχιτεκτονικής ασφαλείας που θα μπορεί να λειτουργήσει σε ένα διεθνές σύστημα ολοένα και πιο πολυπολικό. Παρά ταύτα, οι θεμελιώδεις αντιφάσεις της σχέσης παραμένουν. Οι ευρωπαϊκές αναφορές στο κράτος δικαίου, στις δημοκρατικές εγγυήσεις και στο Κυπριακό υπενθυμίζουν ότι οι αξιακές αποκλίσεις δεν έχουν εξαλειφθεί. Εκείνο το οποίο έχει αλλάξει δεν είναι οι διαφωνίες, αλλά η σχετική τους βαρύτητα. Η στρατηγική αναγκαιότητα έχει μετατοπιστεί υψηλότερα στην ευρωπαϊκή ατζέντα από την κανονιστική αυστηρότητα.

Νέα ευρωτουρκική ατζέντα με επίκεντρο την ασφάλεια, την οικονομία και τη μετανάστευση

Στο οικονομικό πεδίο, η συζήτηση επικεντρώθηκε στην περαιτέρω εμβάθυνση της θεσμικής και εμπορικής συνεργασίας. Η πρόθεση εκσυγχρονισμού της Τελωνειακής Ένωσης σηματοδοτεί τη βούληση των δύο πλευρών να προσαρμόσουν το υφιστάμενο πλαίσιο στις απαιτήσεις της σύγχρονης παγκόσμιας οικονομίας, όπου η ανταγωνιστικότητα και η οικονομική ασφάλεια συνδέονται άρρηκτα με την ανθεκτικότητα των αλυσίδων εφοδιασμού και τη βιομηχανική πολιτική. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η θετική αποτίμηση της πιθανής ένταξης της Τουρκίας στον Ενιαίο Χώρο Πληρωμών σε Ευρώ (SEPA), μια εξέλιξη που θα μπορούσε να ενισχύσει τη χρηματοπιστωτική διασύνδεση και να διευκολύνει τις εμπορικές συναλλαγές μεταξύ των δύο πλευρών.

Η μεταναστευτική πολιτική εξακολουθεί να αποτελεί έναν από τους θεμελιώδεις πυλώνες της ευρωτουρκικής συνεργασίας. Η αναγνώριση ότι οι γεωπολιτικές αναταράξεις ενδέχεται να πυροδοτήσουν νέα μεταναστευτικά κύματα καταδεικνύει πως η διαχείριση των συνόρων έχει πλέον μετατραπεί σε ζήτημα στρατηγικής ασφάλειας και όχι αποκλειστικά ανθρωπιστικής πολιτικής. Στο πλαίσιο αυτό, οι δύο πλευρές επανέλαβαν τη βούλησή τους να ενισχύσουν τον συντονισμό τους τόσο στη διαχείριση των εξωτερικών συνόρων όσο και στην καταπολέμηση των δικτύων παράνομης διακίνησης μεταναστών, ενώ παράλληλα συνέχισαν τον διάλογο για την απελευθέρωση του καθεστώτος θεωρήσεων για τους Τούρκους πολίτες.

ΕΕ και Τουρκία εμβαθύνουν τη στρατηγική τους συνεργασία εν μέσω διεθνών ανακατατάξεων

Η εξέλιξη αυτή επιβεβαιώνει μία από τις διαχρονικές παραδοχές της θεωρίας των διεθνών σχέσεων: τα κράτη και οι διεθνείς οργανισμοί δεν επιλέγουν τους εταίρους τους βάσει ιδεολογικής συγγένειας, αλλά βάσει της κατανομής ισχύος και των αναγκών επιβίωσης του συστήματος. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν επαναπροσεγγίζει την Τουρκία επειδή επιλύθηκαν οι διαφωνίες του παρελθόντος. Την επαναπροσεγγίζει επειδή ο κόσμος έχει αλλάξει.

Η γεωπολιτική φέρνει πιο κοντά ΕΕ και Τουρκία

Πέραν των παραδοσιακών πεδίων συνεργασίας, η κοινή ανακοίνωση αποτυπώνει τη σταδιακή διεύρυνση της ευρωτουρκικής ατζέντας σε τομείς που συνδέονται άμεσα με τη νέα γεωοικονομική πραγματικότητα. Η ενέργεια, οι μεταφορές, η ψηφιακή μετάβαση και οι περιφερειακές υποδομές συνδεσιμότητας αντιμετωπίζονται πλέον ως κρίσιμες συνιστώσες της στρατηγικής ανθεκτικότητας της Ευρώπης. Παράλληλα, η σταδιακή επανενεργοποίηση της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων στην Τουρκία συνιστά μια έμπρακτη ένδειξη ότι οι οικονομικοί δίαυλοι επαναλειτουργούν, σηματοδοτώντας τη μετάβαση από τη διπλωματική επιφύλαξη σε μια περισσότερο λειτουργική σχέση αμοιβαίας εξάρτησης.

Η συμφωνία για τη συνέχιση των διαλόγων υψηλού επιπέδου έως το τέλος του 2026 αποτυπώνει, τέλος, τη βούληση των δύο πλευρών να μετατρέψουν τη σημερινή συγκυριακή προσέγγιση σε μια πιο σταθερή και θεσμοθετημένη στρατηγική εταιρική σχέση. Οικονομία, εμπόριο, ασφάλεια, μετανάστευση, υγεία, καινοτομία και γεωργία συγκροτούν πλέον ένα πολυδιάστατο πλέγμα συνεργασίας, το οποίο αντανακλά τη σταδιακή μετατόπιση των ευρωτουρκικών σχέσεων από τη λογική της ενταξιακής διαπραγμάτευσης προς ένα μοντέλο γεωπολιτικής συνεξάρτησης, όπου οι κοινές στρατηγικές προκλήσεις υπαγορεύουν την ανάγκη για διαρκή συνεννόηση.

Και ίσως αυτή να είναι η σημαντικότερη ανάγνωση του κοινού ανακοινωθέντος. Δεν σηματοδοτεί την αποκατάσταση μιας σχέσης, αλλά πολύ περισσότερο σηματοδοτεί την επιστροφή της γεωπολιτικής ως κυρίαρχης γλώσσας της ευρωπαϊκής διπλωματίας. Σε έναν κόσμο όπου οι συμμαχίες επανακαθορίζονται από τους χάρτες περισσότερο παρά από τα ιδεολογικά μανιφέστα, η Τουρκία μετατρέπεται εκ νέου από «δύσκολος γείτονας» σε αναγκαίο στρατηγικό εταίρο. Και αυτή η μετατόπιση ίσως αποδειχθεί πολύ σημαντικότερη από οποιαδήποτε μελλοντική διαπραγμάτευση ένταξης.