Σε ποιες χώρες ο θάνατος είναι «επιλογή»; Ο χάρτης της ευθανασίας που προκαλεί παγκόσμιο σεισμό

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Η πρόσφατη είδηση από την Ισπανία συγκλόνισε την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη και επανέφερε στο προσκήνιο ένα από τα πιο ακανθώδη ηθικά, νομικά και θρησκευτικά ζητήματα της σύγχρονης εποχής. Η Νοέλια Καστίγιο, μια νέα γυναίκα μόλις 25 ετών, άφησε την τελευταία της πνοή σε κέντρο υποβοηθούμενης διαβίωσης στη Βαρκελώνη, κάνοντας χρήση του νόμου περί ευθανασίας.

Η περίπτωσή της, ωστόσο, δεν ήταν μια απλή ιατρική διαδικασία. Συνοδεύτηκε από μια πολυετή και ψυχοφθόρα δικαστική διαμάχη με τον πατέρα της, ο οποίος προσπάθησε μέχρι την τελευταία στιγμή να σταματήσει τη διαδικασία, υποστηρίζοντας ότι η κόρη του δεν είχε την απαραίτητη διανοητική διαύγεια λόγω ψυχολογικών προβλημάτων. Η δικαιοσύνη δικαίωσε τη Νοέλια, κρίνοντας ότι η απόφασή της ήταν συνειδητή και η ταλαιπωρία της αβάσταχτη.

Η υπόθεση αυτή ανοίγει τον ασκό του Αιόλου: Πού αρχίζει και πού τελειώνει το δικαίωμα ενός ανθρώπου στην αυτοδιάθεση; Σε ποιες χώρες ο νόμος «επιτρέπει» στον θάνατο να νικήσει τη ζωή και υπό ποιες αυστηρές προϋποθέσεις;

Η εννοιολογική διάκριση: Ευθανασία vs υποβοηθούμενη αυτοκτονία

Πριν εξετάσουμε τον γεωγραφικό χάρτη, είναι απαραίτητο να διακρίνουμε τις δύο βασικές μορφές του «καλού θανάτου» (εκ του ελληνικού εὖ και θάνατος):

• Ενεργητική ευθανασία: Ο γιατρός χορηγεί απευθείας τη θανατηφόρα δόση φαρμάκου στον ασθενή.
• Υποβοηθούμενη αυτοκτονία: Ο γιατρός συνταγογραφεί το φάρμακο, αλλά ο ίδιος ο ασθενής είναι αυτός που το λαμβάνει (το καταπίνει ή ενεργοποιεί την έγχυση).
• Παθητική ευθανασία: Η διακοπή της ιατρικής υποστήριξης (π.χ. αναπνευστήρας) που κρατά έναν ασθενή στη ζωή. Αυτή η μορφή είναι νόμιμη σε πολύ περισσότερες χώρες (συμπεριλαμβανομένης εν μέρει της Ελλάδας υπό προϋποθέσεις εγκεφαλικού θανάτου).

Ευρώπη: Η πρωτοπορία και οι αυστηροί κανόνες

Η Ευρώπη αποτελεί το επίκεντρο της νομοθετικής απελευθέρωσης της ευθανασίας, με τις χώρες της Μπενελούξ να κρατούν τα σκήπτρα.

• Ολλανδία: Η πρώτη των πρώτων

Το 2002, η Ολλανδία έγινε η πρώτη χώρα στον κόσμο που νομιμοποίησε την ευθανασία. Ο νόμος είναι εξαιρετικά λεπτομερής. Ο ασθενής πρέπει να βιώνει «αβάσταχτο πόνο χωρίς προοπτική βελτίωσης», να έχει πλήρη επίγνωση και η αίτηση να είναι εθελοντική και επίμονη. Η Ολλανδία επιτρέπει την ευθανασία ακόμη και σε παιδιά άνω των 12 ετών (με γονική συναίνεση) και πρόσφατα επέκτεινε το δικαίωμα και σε παιδιά κάτω των 12 ετών που πάσχουν από ανίατες ασθένειες.

• Βέλγιο: Χωρίς όριο ηλικίας

Το Βέλγιο ακολούθησε λίγο μετά την Ολλανδία. Το 2014, έγινε η πρώτη χώρα που κατάργησε κάθε ηλικιακό όριο για την ευθανασία, αρκεί το παιδί να έχει «ικανότητα διάκρισης» και να πάσχει από ανίατη ασθένεια σε τελικό στάδιο.

• Ισπανία: Η νέα πραγματικότητα (Η περίπτωση Καστίγιο)

Η Ισπανία νομιμοποίησε την ευθανασία τον Ιούνιο του 2021, παρά τις έντονες αντιδράσεις της Καθολικής Εκκλησίας και δεξιών κομμάτων. Ο νόμος επιτρέπει σε ενήλικες με «σοβαρές και ανίατες» ασθένειες ή «χρόνιες και εξουθενωτικές» καταστάσεις να ζητήσουν βοήθεια για να πεθάνουν. Η υπόθεση της Νοέλια Καστίγιο έδειξε ότι το κριτήριο της «ψυχικής οδύνης» παραμένει ένα γκρίζο πεδίο που προκαλεί κοινωνικές εντάσεις.

• Ελβετία: Ο προορισμός του «θανάτου»

Στην Ελβετία, η ενεργητική ευθανασία απαγορεύεται, αλλά η υποβοηθούμενη αυτοκτονία είναι νόμιμη από το 1942, αρκεί αυτός που βοηθά να μην έχει «ιδιοτελή κίνητρα». Αυτό οδήγησε στη δημιουργία οργανώσεων όπως η Dignitas και η Exit, οι οποίες δέχονται και ξένους υπηκόους, γεννώντας τον όρο «αυτοκτονικός τουρισμός».

Αμερική: Από τον Καναδά έως την Κολομβία

• Καναδάς: Το πρόγραμμα MAID

Ο Καναδάς εισήγαγε το πρόγραμμα Medical Assistance in Dying (MAID) το 2016. Αρχικά αφορούσε μόνο άτομα των οποίων ο θάνατος ήταν «εύλογα προβλέψιμος». Το 2021, ο νόμος επεκτάθηκε για να συμπεριλάβει άτομα με σοβαρές και ανίατες παθήσεις που δεν βρίσκονται απαραίτητα στο τελικό στάδιο. Η συζήτηση στον Καναδά είναι έντονη, καθώς εξετάζεται η επέκταση του δικαιώματος και σε άτομα με αποκλειστικά ψυχικές ασθένειες, κάτι που έχει προκαλέσει διεθνείς αντιδράσεις.

• Ηνωμένες Πολιτείες: Ένα μωσαϊκό νόμων

Στις ΗΠΑ δεν υπάρχει ομοσπονδιακός νόμος. Η υποβοηθούμενη αυτοκτονία είναι νόμιμη σε 11 δικαιοδοσίες (Όρεγκον, Ουάσιγκτον, Καλιφόρνια, Βερμόντ, Κολοράντο, Χαβάη, Νιού Τζέρσεϊ, Μέιν, Νέο Μεξικό, Μοντάνα και στην Περιφέρεια της Κολούμπια). Το Όρεγκον ήταν η πρώτη πολιτεία που θέσπισε τον νόμο “Death with Dignity” το 1997.

• Κολομβία και Εκουαδόρ

Η Κολομβία αποτελεί την εξαίρεση στη συντηρητική Λατινική Αμερική, έχοντας αποποινικοποιήσει την ευθανασία από το 1997 (αν και οι κανόνες οριστικοποιήθηκαν πολύ αργότερα). Το Εκουαδόρ έγινε η δεύτερη χώρα της περιοχής που νομιμοποίησε την πρακτική τον Φεβρουάριο του 2024, μετά από προσφυγή μιας γυναίκας που έπασχε από ALS.

• Ωκεανία: Η Αυστραλία και η Νέα Ζηλανδία

Στην Αυστραλία, η ευθανασία είναι πλέον νόμιμη σε όλες τις πολιτείες, με τη Δυτική Αυστραλία και τη Βικτώρια να πρωτοπορούν. Στη Νέα Ζηλανδία, ο νόμος “End of Life Choice Act” τέθηκε σε ισχύ το 2021, μετά από ένα ιστορικό δημοψήφισμα όπου το 65% των πολιτών ψήφισε υπέρ.

Τα ηθικά διλήμματα: Η σύγκρουση δύο κόσμων

Η περίπτωση της Νοέλια Καστίγιο συμπυκνώνει τα τρία βασικά επιχειρήματα της αντιπαράθεσης:

• Η αυτονομία του ατόμου: Οι υποστηρικτές θεωρούν ότι ο άνθρωπος είναι ο απόλυτος κύριος του σώματός του. Αν η ζωή έχει καταντήσει ένα «μαρτύριο» χωρίς ελπίδα, ο θάνατος είναι μια πράξη ελευθερίας.
• Η «Ολισθηρή Πλαγιά» (Slippery Slope): Οι επικριτές φοβούνται ότι η νομιμοποίηση της ευθανασίας για ανίατες σωματικές ασθένειες θα οδηγήσει σταδιακά στην ευθανασία για ψυχικά νοσήματα, για ηλικιωμένους που νιώθουν «βάρος» στην κοινωνία ή για άτομα με αναπηρία.
• Ο ρόλος του γιατρού: Η παραδοσιακή ιατρική ηθική (Ιπποκράτειος Όρκος) ορίζει ότι ο γιατρός θεραπεύει και δεν βλάπτει. Η ευθανασία μετατρέπει τον θεραπευτή σε «εκτελεστή», κάτι που πολλοί ιατρικοί σύλλογοι αρνούνται να αποδεχθούν.

Η κατάσταση στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα, η ευθανασία παραμένει ένα θέμα-ταμπού. Ο Ποινικός Κώδικας (άρθρο 300) τιμωρεί την «ανθρωποκτονία με συναίνεση», ενώ η Εκκλησία της Ελλάδος τάσσεται σθεναρά κατά, θεωρώντας τη ζωή «θείο δώρο» που μόνο ο Θεός μπορεί να αφαιρέσει. Παρά το γεγονός ότι κατά καιρούς ανοίγει η συζήτηση, η ελληνική κοινωνία παραμένει βαθιά διχασμένη, με την πολιτεία να αποφεύγει τη νομοθετική ρύθμιση.