Παγκόσμια Ημέρα κατά του Ρατσισμού: Το χρονικό του Σάρπβιλ, το απαρτχάιντ και η υποχώρηση του κράτους δικαίου

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Η 21η Μαρτίου έχει καθιερωθεί διεθνώς ως η παγκόσμια ημέρα μνήμης και δράσης κατά του ρατσισμού, έπειτα από απόφαση της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ το 1966. Η επιλογή της συγκεκριμένης ημερομηνίας δεν είναι τυχαία, καθώς αποτελεί φόρο τιμής σε μια από τις πιο μελανές σελίδες της σύγχρονης ιστορίας που συνέβη έξι χρόνια νωρίτερα.

Το χρονικό της Παγκόσμιας Ημέρας για την Εξάλειψη των Φυλετικών Διακρίσεων

Στις 21 Μαρτίου 1960, στην πόλη Σάρπβιλ της Νοτίου Αφρικής, μια ειρηνική διαδήλωση φοιτητών μετατράπηκε σε λουτρό αίματος. Οι νεαροί διαδηλωτές είχαν συγκεντρωθεί για να διαμαρτυρηθούν κατά των απάνθρωπων νόμων του Απαρτχάιντ, του συστήματος φυλετικού διαχωρισμού που επέβαλλε η λευκή μειοψηφία.

Η βίαιη καταστολή από την αστυνομία του ρατσιστικού καθεστώτος οδήγησε στον θάνατο 70 ανθρώπων, προκαλώντας την παγκόσμια κατακραυγή και θέτοντας τα θεμέλια για τον διεθνή αγώνα κατά των φυλετικών διακρίσεων.

Το 1979, η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών υιοθέτησε ένα πρόγραμμα δραστηριοτήτων που επρόκειτο να υλοποιηθούν κατά το δεύτερο μισό της Δεκαετίας Δράσης για την Καταπολέμηση του Ρατσισμού και των Φυλετικών Διακρίσεων. Στο πλαίσιο αυτό, αποφασίστηκε η καθιέρωση Εβδομάδας Αλληλεγγύης με τους λαούς που αγωνίζονται ενάντια στον ρατσισμό και τις φυλετικές διακρίσεις, η οποία θα ξεκινά κάθε χρόνο στις 21 Μαρτίου και θα πραγματοποιείται σε όλα τα κράτη.

Έκτοτε, το σύστημα του απαρτχάιντ στη Νότια Αφρική έχει καταργηθεί. Ρατσιστικοί νόμοι και πρακτικές έχουν εξαλειφθεί σε πολλές χώρες, ενώ έχει δημιουργηθεί ένα διεθνές πλαίσιο για την καταπολέμηση του ρατσισμού, το οποίο καθοδηγείται από τη Διεθνή Σύμβαση για την Εξάλειψη Κάθε Μορφής Φυλετικών Διακρίσεων. Παρότι η Σύμβαση βρίσκεται πλέον κοντά στην καθολική επικύρωση, σε όλες τις περιοχές του κόσμου εξακολουθούν να υπάρχουν άτομα, κοινότητες και κοινωνίες που υποφέρουν από τις αδικίες και το στίγμα που επιφέρει ο ρατσισμός.

Οι φυλετικές διακρίσεις

Σύμφωνα με τον ιστότοπο Ontario Human Rights Commission, δεν υφίσταται ένας συγκεκριμένος όρος για τις φυλετικές διακρίσεις. Ωστόσο, περιγράφεται επαρκώς ως οποιαδήποτε μορφή διάκρισης, συμπεριφοράς ή ενέργειας, εκούσιας ή μη, η οποία βασίζεται στη φυλή ενός ατόμου, η οποία έχει ως αποτέλεσμα την επιβολή περιορισμών σε ένα άτομο ή μια κοινωνική ομάδα, η οποία παρακρατεί ή περιορίζει την πρόσβαση σε οφέλη που είναι διαθέσιμα σε άλλα μέλη της κοινωνίας.

Αρχή της ισότητας

Η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών επαναλαμβάνει ότι όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι ως προς την αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα και ότι έχουν τη δυνατότητα να συμβάλλουν εποικοδομητικά στην ανάπτυξη και την ευημερία των κοινωνιών τους.

Στο πιο πρόσφατο ψήφισμά της, η Γενική Συνέλευση τόνισε επίσης ότι κάθε δοξασία περί φυλετικής ανωτερότητας είναι επιστημονικά αβάσιμη, ηθικά καταδικαστέα, κοινωνικά άδικη και επικίνδυνη και πρέπει να απορρίπτεται, όπως και οποιαδήποτε θεωρία επιχειρεί να τεκμηριώσει την ύπαρξη ξεχωριστών ανθρώπινων φυλών.

Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών ασχολείται με το ζήτημα αυτό από την ίδρυσή του, και η απαγόρευση των φυλετικών διακρίσεων είναι κατοχυρωμένη σε όλα τα θεμελιώδη διεθνή κείμενα για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Οι διεθνείς συμβάσεις επιβάλλουν υποχρεώσεις στα κράτη, απαιτώντας την εξάλειψη των διακρίσεων τόσο στον δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό τομέα. Επιπλέον, η αρχή της ισότητας επιβάλλει στα κράτη να λαμβάνουν ειδικά μέτρα για την αντιμετώπιση των συνθηκών που προκαλούν ή συντηρούν τις φυλετικές διακρίσεις.

Το κράτος δικαίου στην Ελλάδα

Σε παγκόσμια κλίμακα, ο «Δείκτης Κράτους Δικαίου» για το 2025, φανερώνει μια ύφεση του κράτους δικαίου, με το 68% των χωρών που μελετούνται να παρατηρούν πτώση από το 2024. Η άνοδος του αυταρχισμού, οι περιορισμένες πολιτικές ελευθερίες και η αποδυνάμωση των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αποτελούν τους βασικούς παράγοντες που έχουν φέρει το κράτους δικαίου σε παρακμή.

Η Ελλάδα, για το 2025, βρίσκεται στην 48η θέση μεταξύ 143 χωρών της μελέτης του 2025. Μία θέση όχι τόσο τιμητική, η οποία κατρακυλά έτος προς έτος. Από το 2015, και την 33η θέση παγκοσμίως, η Ελλάδα έχει πέσει στην 48η, σημειώνοντας μια πτώση 15 θέσεων μέσα σε μια δεκαετία.

Παρακάτω, θα δούμε τον Δείκτη Κράτους Δικαίου για το 2025 στην Ελλάδα και τα βασικότερα ευρήματα, τα οποία αφορούν τις διακρίσεις σε διάφορους τομείς. Να σημειωθεί πως οι διακρίσεις που αναφέρονται αφορούν το σύνολο αυτών και όχι μεμονωμένα τις φυλετικές διακρίσεις, καθώς η αναφορά δεν παρείχε ξεχωριστά δεδομένα.

• Ίση μεταχείριση και απουσία διακρίσεων: για το 2025, η Ελλάδα καταλαμβάνει μία από τις χαμηλότερες θέσεις της, την 67η, με το θετικό νέο να είναι ότι «ανέβηκε» 7 θέσεις από το 2024. Ωστόσο, σε βάθος δεκαετίας, η χώρα κατρακύλησε 23 ολόκληρες θέσεις.
• Οι κυβερνητικές εξουσίες περιορίζονται ουσιαστικά από τη νομοθετική εξουσία: η Ελλάδα βρίσκεται στην 50η θέση, χωρίς αξιόλογες μεταβολές τα τελευταία χρόνια.
• Οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι στην εκτελεστική εξουσία δεν χρησιμοποιούν το δημόσιο αξίωμα για ιδιωτικό όφελος: η Ελλάδα βρίσκεται στην 57η θέση, πέφτοντας κατά 5 θέσεις μέσα σε έναν χρόνο.
• Αποτελεσματικός έλεγχος του εγκλήματος: χαμηλή θέση για την Ελλάδα (62η), με συνεχή πτωτική πορεία από το 2015, όταν και βρισκόταν η χώρα στην 33η θέση.
• Οι άνθρωποι μπορούν να έχουν πρόσβαση και να έχουν την οικονομική δυνατότητα να απολαμβάνουν την αστική δικαιοσύνη: κοντά στη φετινή κατάταξή της η Ελλάδα, ωστόσο, σε μεγάλη πτώση ξανά μέσα σε βάθος δεκαετίας. Ενδεικτικά, από το 2015, στον εν λόγω δείκτη, η χώρα, από την 22η θέση έφτασε στην 50η.
• Το σύστημα ποινικής έρευνας είναι αποτελεσματικό: 36η θέση για την Ελλάδα, με μικρή πτώση 2 θέσεων από το 2024.
  Είναι εύκολα αντιληπτό ότι η Ελλάδα έχει παγιωθεί σε μια σχετικά μέτρια θέση στον Δείκτη Κράτους Δικαίου. Μιλώντας για τις διακρίσεις, όμως, παρατηρείται μια κλιμακωτή πτώση της κατάταξης της χώρας, στοιχείο που συνιστά τη συνεχή υπονόμευση των βασικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων.