Μεγάλη γιορτή της Ορθοδοξίας σήμερα (30/1): Τρεις Ιεράρχες – Οι προστάτες των γραμμάτων και της παιδείας

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Σήμερα, 30 Ιανουαρίου, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη των Τριών Ιεραρχών. Η γιορτή αυτή δεν είναι απλώς μια θρησκευτική επέτειος, αλλά η κορυφαία Εορτή των Γραμμάτων, μια ημέρα αφιερωμένη στην παιδεία, τη γνώση και τη διανοητική ελευθερία.

Ο Βασίλειος ο Μέγας, ο Γρηγόριος ο Θεολόγος και ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος αποτελούν τους τρεις αειθαλείς πυλώνες στους οποίους στηρίχθηκε το οικοδόμημα του ελληνοχριστιανικού πολιτισμού.

Οι Τρεις Ιεράρχες: Τα πρόσωπα πίσω από τον τίτλο

Για να κατανοήσουμε το μέγεθος της σημερινής γιορτής, πρέπει να δούμε την προσωπικότητα του κάθε Ιεράρχη ξεχωριστά, καθώς ο καθένας προσέφερε κάτι μοναδικό στο πνευματικό στερέωμα:

• Βασίλειος ο Μέγας: Υπήρξε ο άνθρωπος της δράσης και της οργάνωσης. Σπούδασε στην Αθήνα όλες τις επιστήμες της εποχής του (ρητορική, αστρονομία, φιλοσοφία, ιατρική) και χρησιμοποίησε αυτή τη γνώση για να ιδρύσει τη Βασιλειάδα, ένα πρωτοποριακό συγκρότημα κοινωνικής πρόνοιας.
• Γρηγόριος ο Θεολόγος: Ο καλλιτέχνης του λόγου και ο βαθυστόχαστος θεολόγος. Η ποίησή του και οι λόγοι του διακρίνονται για το υψηλό αισθητικό τους επίπεδο, αποδεικνύοντας ότι η πίστη μπορεί να συμπορευτεί με την υψηλή τέχνη και τη φιλοσοφική αναζήτηση.
• Ιωάννης ο Χρυσόστομος: Ο κορυφαίος κοινωνικός αγωνιστής. Με τη «χρυσή» του γλώσσα καυτηρίασε την αδικία της εξουσίας και στάθηκε στο πλευρό των αδυνάτων, θυμίζοντάς μας ότι η μόρφωση έχει αξία μόνο όταν υπηρετεί τη δικαιοσύνη.

Το μεγαλύτερο επίτευγμα των Τριών Ιεραρχών ήταν η σύζευξη της αρχαίας ελληνικής παιδείας με τη χριστιανική διδασκαλία. Σε μια εποχή που οι δύο κόσμοι έμοιαζαν συγκρουόμενοι, εκείνοι τόλμησαν να διδάξουν ότι η κλασική σοφία είναι προπαρασκευαστική για την αλήθεια. Ο Μέγας Βασίλειος, στο περίφημο έργο του «Προς τους νέους, όπως αν εξ ελληνικών ωφελοίντο λόγων», έδωσε το σύνθημα για την κριτική ανάγνωση των αρχαίων κειμένων. Χρησιμοποίησε το παράδειγμα της μέλισσας, η οποία κάθεται σε όλα τα λουλούδια, αλλά παίρνει μόνο το νέκταρ. Έτσι και οι μαθητές οφείλουν να κρατούν από την παιδεία ό,τι είναι ηθικό, ωφέλιμο και αληθινό.

Η παιδεία ως διάπλαση ψυχής και όχι στείρα γνώση

Σήμερα, η γιορτή των Τριών Ιεραρχών μας καλεί να επαναπροσδιορίσουμε τι σημαίνει «μορφωμένος άνθρωπος». Για τους τρεις δασκάλους, η παιδεία δεν ήταν η συγκέντρωση πτυχίων ή πληροφοριών, αλλά η «τέχνη τεχνών», η επιστήμη της διαμόρφωσης του ανθρώπινου χαρακτήρα.

Δίδασκαν ότι:

• Η γνώση χωρίς ήθος είναι επικίνδυνη («Επιστήμη χωριζομένη αρετής, πανουργία φαίνεται»).
• Η ελευθερία του πνεύματος κατακτάται μέσα από τη συνεχή μελέτη και την αυτοκριτική.
• Ο δάσκαλος πρέπει να είναι πρότυπο ζωής και όχι απλός μεταδότης πληροφοριών.

Πέρα από τα θρανία και τις βιβλιοθήκες, οι Τρεις Ιεράρχες υπήρξαν οι πρώτοι πραγματικοί ανθρωπιστές. Στο επίκεντρο της διδασκαλίας τους βρισκόταν πάντα ο άνθρωπος, ανεξαρτήτως κοινωνικής τάξης ή καταγωγής.

Η σημερινή μεγάλη γιορτή μας υπενθυμίζει ότι η αληθινή πνευματικότητα είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την κοινωνική προσφορά. Δεν μπορείς να θεωρείσαι «άνθρωπος των γραμμάτων» αν εθελοτυφλείς μπροστά στην κοινωνική ανισότητα. Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, με το ριζοσπαστικό του κήρυγμα, έθεσε τις βάσεις για την κοινωνική αλληλεγγύη που έχουμε ανάγκη ακόμα και σήμερα, στον 21ο αιώνα.

Πολλοί αναρωτιούνται αν μια γιορτή που καθιερώθηκε πριν από αιώνες έχει θέση στη σύγχρονη, ψηφιοποιημένη πραγματικότητα. Η απάντηση βρίσκεται στην ανάγκη μας για πνευματικά αντισώματα. Σε έναν κόσμο που κατακλύζεται από «fake news», επιφανειακές γνώσεις και κρίση αξιών, οι Τρεις Ιεράρχες προτείνουν έναν δρόμο ουσίας. Η γιορτή τους είναι μια απάντηση στην αποξένωση και τον υλικό ευδαιμονισμό. Μας θυμίζουν ότι η παιδεία είναι το μόνο όπλο που μπορεί να κάνει τον άνθρωπο πραγματικά ελεύθερο.

Ἀπολυτίκιον

Ἦχος α’.

Τούς τρεῖς μεγίστους φωστῆρας τῆς Τρισηλίου θεότητος, τούς τήν οἰκουμένην ἀκτῖσι δογμάτων θείων πυρσεύσαντας, τούς μελιῤῥύτους ποταμούς τῆς σοφίας, τούς τήν κτίσιν πᾶσαν θεογνωσίας νάμασι καταρδεύσαντας, Βασίλειον τόν μέγαν, καί τόν Θεολόγον Γρηγόριον, σύν τῷ κλεινῷ Ἰωάννη, τῷ τήν γλῶτταν χρυσοῤῥήμονι, πάντες οἱ τῶν λόγων αὐτῶν ἐρασταί, συνελθόντες ὕμνοις τιμήσωμεν· αὐτοί γάρ τῇ Τριάδι, ὑπέρ ὑμῶν ἀεί πρεσβεύουσιν.