Άγιοι Ανδρόνικος και Ιουνία: Ο λόγος που οι δύο Απόστολοι γιορτάζουν μαζί και… το μπέρδεμα στο φύλο

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Οι Άγιοι Ανδρόνικος και Ιουνία, Απόστολοι του Κυρίου, συγκαταλέγονται ανάμεσα στους εβδομήκοντα εκλεκτούς μαθητές Του. Η μνήμη τους τιμάται στις 4 Ιανουαρίου, μαζί με τους υπόλοιπους εβδομήκοντα Αποστόλους, αλλά και στις 17 Μαΐου, με την Εκκλησία μας προηγουμένως να γιορτάζει έναν παθιασμένο της ιεροκήρυκα.

Συνεργάσθηκαν με τον Απόστολο Παύλο, για τους οποίους γράφει στην προς Ρωμαίους επιστολή του: «Ασπάσασθε Ανδρόνικον και Ιουνίαν τους συγγενείς μου και συναιχμαλώτους μου, οίτινες είσιν επίσημοι εν τοις αποστόλοις, οι και προ εμού γεγόνασιν εν Χριστώ»(Προς Ρωμαίους, ιστ’ 7). Δηλαδή, χαιρετήστε τον Ανδρόνικο και την Ιουνία, τους συμπατριώτες μου, που καταδιώχθηκαν και φυλακίσθηκαν μαζί μου και είναι διακεκριμένοι μεταξύ εκείνων που ασκούν την αποστολή του κηρύγματος, και οι όποιοι μάλιστα προσήλθαν στο Χριστό πρωτύτερα από μένα».

Η ξεχωριστή ιστορία της Ιουνίας… που τελικά ήταν γυναίκα

Η Ιουνία ήταν χριστιανή απόστολος του 1ου αιώνα μ.Χ. και συγκαταλέγεται στους εβδομήντα αποστόλους, οι οποίοι τιμώνται στις 4 Ιανουαρίου. Θεωρείται αγία από την Ορθόδοξη Χριστιανική Εκκλησία, ενώ έχει ξεχωριστή γιορτή μαζί με τον άγιο Ανδρόνικο στις 17 Μαΐου. Ορισμένοι πιστεύουν ότι ταυτίζεται με την Ιωάννα, τη σύζυγο του Χουζά, που αναφέρεται στα Ευαγγέλια. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι, στο παρελθόν, δυτικοί συγγραφείς την είχαν εσφαλμένα θεωρήσει άνδρα, αναφέροντάς την ως Ιουνίας.

Το όνομα Ιουνία μαρτυρά πιθανή καταγωγή από αριστοκρατική ρωμαϊκή οικογένεια, καθώς πολλές Ρωμαίες ευγενείς έφεραν αυτό το όνομα. Ωστόσο, δεν αποκλείεται να ήταν απελεύθερη δούλη, η οποία είχε υιοθετήσει το όνομα της πρώην κυρίας της, όπως συνηθιζόταν την εποχή εκείνη. Μια άλλη πιθανότητα είναι να προερχόταν από οικογένεια εξελληνισμένων Εβραίων, γεγονός που την καθιστά πιθανή πρωτοπόρο στον Ρωμαϊκό Χριστιανισμό.

Η Ιουνία αναφέρεται συχνά μαζί με τον Ανδρόνικο, αλλά η φύση της σχέσης τους παραμένει ασαφής. Ενδέχεται να ήταν σύζυγοι, αδέλφια ή απλώς συνεργάτες στο έργο τους. Υπάρχει, επίσης, η θεωρία ότι η Ιουνία ήταν το ίδιο πρόσωπο με την Ιωάννα, τη σύζυγο του Χουζά, όπως αναφέρεται στην Καινή Διαθήκη. Ανεξαρτήτως της ταυτότητάς της, η Ιουνία ξεχώριζε τόσο ώστε να αναφέρεται ονομαστικά και ανεξάρτητα από άνδρες. Αυτό υποδεικνύει ότι η σημασία της δεν οφειλόταν σε σχέση της με κάποιον σημαντικό άνδρα, π.χ. τον σύζυγό της, αλλά στη δική της δράση και επιρροή.

Παρότι η Ιουνία γενικά θεωρείται απόστολος, ορισμένοι αμφισβητούν αυτή την ιδιότητά της, βασιζόμενοι στη φράση της Προς Ρωμαίους Επιστολής «επίσημοι εν τοις αποστόλοις». Η συγκεκριμένη φράση μπορεί να ερμηνευθεί ως «διακεκριμένοι μεταξύ των αποστόλων» αλλά και ως «διάσημοι (δηλαδή πολύ γνωστοί) στους αποστόλους». Μια τέτοια ερμηνεία υποβαθμίζει την Ιουνία και τον Ανδρόνικο σε πρόσωπα που ήταν απλώς γνωστά στους αποστόλους, χωρίς να αποτελεί απόδειξη ότι και οι ίδιοι ήταν απόστολοι.

Ωστόσο, αρκετοί ερευνητές απορρίπτουν αυτή την ερμηνεία ως αβάσιμη, καθώς ακόμη και η απλή αναφορά του Παύλου στο ζευγάρι θα ήταν αρκετή για να ενισχύσει την αξιοπιστία και το κύρος τους. Η επισήμανση της «διασημότητάς» τους θα ήταν περιττή, ειδικά αν αυτό δεν είχε ουσιαστική σημασία για τον ίδιο τον Παύλο. Ο πιο λογικός λόγος για τον απόστολο να τους συσχετίσει με τους αποστόλους θα ήταν για να δηλώσει ότι ανήκουν και οι ίδιοι σε αυτόν τον κύκλο.

Επιπλέον, η φράση του Παύλου «προ εμού γεγόνασιν εν Χριστώ» – δηλαδή ότι «ήρθαν στον Χριστό πριν από μένα» – ενισχύει την άποψη ότι η Ιουνία και ο Ανδρόνικος είχαν ήδη αναγνωριστεί ως απόστολοι προτού το παραδεχθεί και ο ίδιος ο Παύλος. Η συγκεκριμένη αναφορά υποδεικνύει την εξέχουσα θέση τους στην πρώιμη χριστιανική κοινότητα.

Αν και η ορθόδοξη εκκλησία δεν αμφισβήτησε ποτέ το φύλο της Ιουνίας, μέχρι πρόσφατα στα κείμενα των δυτικών θεωρούνταν άντρας και αναφέρονταν με το όνομα Ιουνιάς αλλά τελευταία οι δυτικοί ερευνητές έχουν αναθεωρήσει την άποψη αυτή και θεωρούν και εκείνοι πως η Ιουνία ήταν γυναίκα.

Η πρώτη αναφορά στο όνομα Ιουνία είναι στην Προς Ρωμαίους Επιστολή του απόστολου Παύλου. Όλες οι αρχαίες μεταφράσεις της Καινης Διαθήκης (κοπτικές, λατινικές, συριακές, κ.λ.π.) προέρχονται από το πρωτότυπο και διατηρούν το θηλυκό όνομα Ιουνία αν και μερικές φορές το γράφουν Ιουλία.

Ο πρώτος που μελέτησε και σχολίασε το κείμενο του απόστολου Παύλου ήταν ο Ωριγένης της Αλεξάνδρειας ο οποίος θεωρούσε πως το όνομα Ιουνία ήταν ξεκάθαρα γυναικείο. Το ίδιο θεωρούσαν και μεταγενέστεροι Έλληνες και Λατίνοι μελετητές όπως ο Ιερώνυμος, ο Θεοφύλακτος, ο Αμβρόσιος, ο Θεδώρητος Κύρου, ο Ιωάννης Δαμασκηνός, ο Οικουμένιος, ο Πέτρος Αβελάρδος αλλά ακόμα και ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος που γενικά δεν είχε καλή άποψη για τις γυναίκες. Συγκεκριμένα ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος γράφει για την Ιουνία: «Καίτοι και το αποστόλους είναι μέγα, το δε και εν τούτοις επισήμους είναι, εννόησον ηλίκον εγκώμιον. Επίσημοι δε ήσαν από των έργων, από των κατορθωμάτων. Βαβαί, πόση της γυναικός ταύτης η φιλοσοφία, ως και της των αποστόλων αξιωθήναι προσηγορίας». Δηλαδή, «αν και το να είναι κανείς απόστολος είναι εξαιρετικά σημαντικό, το να θεωρείται κανείς σημαντικός ανάμεσά τους, σκεφτείτε πόσο μεγάλο εγκώμιο είναι αυτό. Σημαντικοί ήταν η Ιουνία και ο Ανδρόνικος από τα έργα τους, τα κατορθώματά τους. Αλήθεια, πόσο μεγάλη ήταν η σοφία αυτής της γυναίκας ώστε να θεωρείται ισάξια των αποστολων». Αυτό σημαίνει πως μέχρι και τον 12ο αιώνα μ.Χ. κανείς δεν είχε σκεφθεί πως η Ιουνία δεν θα μπορούσε να είναι γυναίκα. Άλλωστε το όνομα Ιουνιάς δεν υπήρχε κατά την αρχαιότητα ενώ το όνομα Ιουνία ήταν ένα κοινό γυναικείο όνομα.

Η πρώτη φορά που η Ιουνία αναφέρεται ως άντρας με το όνομα Ιουνιάς είναι στη λατινική μετάφραση του Υπομνήματος Προς Ρωμαίους του Ωριγένη που έκανε τον 5ο αι. μ.Χ. ο θεολόγος Ρουφίνος. Στην μετάφραση του Ρουφίνου, στο ίδιο κείμενο, η Ιουνία αναφέρεται δύο φορές ως γυναίκα με το όνομα Ιουνία (Andronicum et Juniam) και μία φορά ως άντρας με το όνομα Ιουνιάς (Andronicus et Junias). Ο Ρουφίνος μετέφρασε πολλά κείμενα του Ωριγένη και άλλων εκκληστικών πατέρων αλλά ήταν γνωστός για τις όχι πάντα ακριβείς μεταφράσεις του που έτειναν να ακολουθούν περισσότερο τις προσωπικές του απόψεις και όχι το αρχικό κείμενο όπως, για παράδειγμα, στην περίπτωση του σχολιασμού του τίτλου της Παναγίας ως Θεοτόκος από τον Ωριγένη τον οποίον δεν συμπεριέλαβε στη μετάφρασή του ο Ρουφίνος πιθανότατα γιατί δεν συμφωνούσε με τις απόψεις του. Η γραφή του ονόματος της Ιουνίας στο αρσενικό γένος θεωρείται λάθος στη μετάφραση του Ρουφίνου.

Η αναφορά στην Ιουνία ως άνδρας με το όνομα Ιουνιάς ξεκινά ουσιαστικά από το 1298 με την κατάληψη του παπικού θρόνου από τον Βονιφάτιο Η΄ ο οποίος αμέσως εξέδωσε το λεγόμενο διάταγμα Περί Κινδύνου (Periculoso) σύμφωνα με το οποίο τα γυναικεία μοναστήρια έπρεπε να κλείσουν για τους λαϊκούς και οι μοναχές να απομονωθούν από τον κόσμο ακόμα και με τη χρήση φυσικών εμποδίων όπως τοίχοι, κάγκελα, σιδερόπορτες, κ.λ.π. Έτσι τα γυναικεία μοναστήρια ουσιαστικά μεταράπηκαν σε φυλακές που εξαρτώνταν οικονομικά από την Εκκλησία αφού οι μοναχές δεν ήταν πλέον σε θέση να κερδίζουν χρήματα μέσω του εμπορίου και της πώλησης υπηρεσιών όπως η θεραπεία των ασθενών και η συγγραφή, η αντιγραφή και η εικονογράφηση χειρογράφων, δύο τομείς στους οποίους μέχρι τότε άνθιζαν. Στο ίδιο διάταγμα ο νέος πάπας επέβαλλε την αναφορά στο πρόσωπο της Ιουνίας ως άνδρα με το όνομα Ιουνιάς.

Ο πρώτος που αναφέρθηκε στον απόστολο Ιουνιά μετά το παπικό διάταγμα ήταν ο σχολαστικός θεολόγος Αιγίδιος ο Ρωμαίος που ο πάπας Βονιφάτιος όρισε αρχιεπίσκοπο της Μπουρζ γιατί τον είχε στηρίξει στο θέμα της διαδοχής του στον παπικό θρόνο αλλά και στην διαμάχη του με τον βασιλιά της Γαλλίας Φίλιππο Δ΄ μετά από την έκδοση δύο άλλων διαταγμάτων με τα οποία καθιστούσε κάθε εκκλησιαστική αλλά και κοσμική αρχή (ακόμα και τον βασιλιά) υπό την εξουσία του πάπα της Ρώμης και επέβαλλε την απόλυτη αφοσίωση στον πάπα ως προϋπόθεση για τη σωτηρία της ψυχής (Unam Sanctam και Ausculta Fili). Ο Αιγίδιος ήταν επίσης εκείνος που επιμελήθηκε το διάταγμα Περί Κινδύνου που απομόνωνε και αποδυνάμωνε τις γυναίκες της Εκκλησιας, γεγονός που όχι μόνο αποκαλύπτει τις μισογυνιστικές του τάσεις αλλά συνάδει και με τη σχολαστική φιλοσοφία του που διέκρινε αρνητικά τις γυναίκες. Ένας σχολαστικός φιλόσοφος πολύ απλά δεν μπορούσε να διανοηθεί πως μία γυναίκα μπορούσε να είναι ικανή να είναι απόστολος. Από τότε οι δυτικοί συγγραφείς άρχισαν να μιλάνε πλέον για τον απόστολο με το όνομα Ιουνιάς. Η μοναδική που αρνήθηκε να αλλάξει φύλο στην Ιουνία και την ανέφερε στο έργο της ως γυναίκα ήταν η θεολόγος και χριστιανή μύστρια Γερτρούδη η Μεγάλη.

Στη Γερμανία η μοναδική έκδοση της Επιστολής Προς Ρωμαίους του Παύλου ήταν μέχρι τον 16ο αι. εκείνη του Εράσμου που στηρίζονταν σε βυζαντινά χειρόγραφα στα οποία η Ιουνία αναφέρονταν ως γυναίκα. Το 1522 όμως ο Λούθηρος μετέφρασε το κείμενο του Εράσμου στα γερμανικά επιβάλλοντας το αρσενικό όνομα Ιουνιάς, μάλλον επηρεασμένος από τη λατινική Βουλγάτα.

Η Ιουνία ως γυναίκα απόστολος επανεμφανίστηκε σε κείμενα των αρχών του 20ου αι. αλλά το 1927 διάφορες επιτροπές ιστορικών που μετέφραζαν τα κείμενα υπέθεσαν πως το σωστό ήταν το αρσενικό όνομα και συνέχισαν να αναφέρονται στην Ιουνία σαν άντρας απόστολος με το όνομα Ιουνιάς. Το 1989 όμως η νέα αναθεωρημένη έκδοση της βίβλου αναφερόταν στην Ιουνία ως γυναίκα και από τότε όλοι οι ερευνητές την θεωρούν γυναίκα.

Πολλοί ιστορικοί θεωρούν πως η Ιουνία «λογοκρίθηκε» από την δυτική ιστορία γιατί ήταν γυναίκα καθώς επί πολλούς αιώνες θεωρούνταν αδιανόητο να είναι απόστολος μία γυναίκα αφού κάτι τέτοιο θα αμφισβητούσε το αντρικό «μονοπώλιο» στην πρόσβαση στα εκκλησιαστικά αξιώματα.

Η ορθόδοξη εκκλησία δεν αμφισβήτησε ποτέ το φύλο της Ιουνίας και διδάσκει πως μαζί με τον Ανδρόνικο που ήταν Επίσκοπος Πανονίας ταξίδευαν και θεράπευαν τους ασθενείς ενώ μαρτύρησαν για την πίστη τους. Η Ιουνία ως γυναίκα εμφανίζεται και στην εγκεκριμένη από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και την Εκκλησία της Ελλάδος μετάφραση της Αγίας Γραφής στη δημοτική που έχει ευρύτατη αποδοχή από όλες τις χριστιανικές παραδόσεις και χρησιμοποιείται ακόμα και στα σχολικά βιβλία.