Σαν σήμερα, 9 Απριλίου 1911: Όταν το Πανεπιστήμιο «φίμωσε» τον Κωστή Παλαμά – Η μαύρη σελίδα του Γλωσσικού Ζητήματος

Η 9η Απριλίου του 1911 δεν ήταν μια συνηθισμένη ημέρα για τα ελληνικά γράμματα και την ακαδημαϊκή κοινότητα. Ήταν η ημέρα που η συντήρηση και ο καθαρευουσιανισμός συγκρούστηκαν μετωπικά με την πνευματική πρωτοπορία, οδηγώντας στην τιμωρία ενός εκ των κορυφαίων Ελλήνων ποιητών. Ο Κωστής Παλαμάς, ο οποίος κατείχε τη θέση του Γενικού Γραμματέα του Πανεπιστημίου Αθηνών, τιμωρήθηκε με παύση ενός μηνός από τα καθήκοντά του, επειδή τόλμησε να υπερασπιστεί το δικαίωμα της «ζωντανής» γλώσσας του λαού, της δημοτικής.

Το εκρηκτικό κλίμα των «Ευαγγελικών» και των «Ορεστειακών»

Για να κατανοήσουμε τη βαρύτητα της απόφασης, πρέπει να δούμε το κλίμα της εποχής. Η Ελλάδα των αρχών του 20ού αιώνα ήταν μια χώρα διχασμένη γλωσσικά. Από τη μία πλευρά βρισκόταν η επίσημη πολιτεία και το Πανεπιστήμιο, που υποστήριζαν την καθαρεύουσα ως το μόνο όργανο που συνέδεε το παρόν με το ένδοξο αρχαίο παρελθόν. Από την άλλη, οι δημοτικιστές, που πίστευαν ότι η εκπαίδευση και η λογοτεχνία έπρεπε να εκφράζονται στη γλώσσα που μιλούσε ο λαός. Η σύγκρουση δεν ήταν μόνο φιλολογική, αλλά βαθιά πολιτική και κοινωνική. Είχαν προηγηθεί αιματηρά επεισόδια (τα «Ευαγγελικά» το 1901 και τα «Ορεστειακά» το 1903), όπου άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους για τη μετάφραση των Ιερών Κειμένων ή των αρχαίων δραμάτων στη δημοτική. Οι δημοτικιστές συχνά κατηγορούνταν ως «μαλλιαροί», «προδότες» ή ακόμη και «όργανα ξένων συμφερόντων».

Ο Κωστής Παλαμάς, τιμωρήθηκε με παύση ενός μηνός από τα καθήκοντά του, επειδή τόλμησε να υπερασπιστεί το δικαίωμα της «ζωντανής» γλώσσας του λαού, της δημοτικής

Ο Παλαμάς στο στόχαστρο

Ο Κωστής Παλαμάς, παρά το γεγονός ότι ήταν δημόσιος υπάλληλος σε έναν θεσμό-πυλώνα της καθαρεύουσας, ήταν η «ψυχή» του δημοτικισμού. Με το άρθρο του «Η Δημοτική στην Εκπαίδευση», που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Νουμάς», πήρε ξεκάθαρη θέση υπέρ της γλωσσικής μεταρρύθμισης. Η στάση του προκάλεσε την οργή των συντηρητικών κύκλων. Ο πρύτανης και το Συμβούλιο του Πανεπιστημίου Αθηνών θεώρησαν ότι η δράση του Παλαμά υπέρ της δημοτικής ήταν ασυμβίβαστη με το κύρος της θέσης του. Τον κατηγόρησαν για «απείθεια» και για προσβολή των θεσμών. Στις 9 Απριλίου 1911, η διοίκηση του Πανεπιστημίου ανακοίνωσε την ποινή της προσωρινής παύσης ενός μηνός χωρίς αποδοχές.

Με το άρθρο του «Η Δημοτική στην Εκπαίδευση», που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Νουμάς», πήρε ξεκάθαρη θέση υπέρ της γλωσσικής μεταρρύθμισης

Η δίκη και η υπεράσπιση της ελευθερίας του λόγου

Η τιμωρία του Παλαμά δεν ήταν απλώς μια διοικητική πράξη, ήταν μια προσπάθεια πνευματικής τρομοκρατίας. Ο ίδιος ο ποιητής, κατά την απολογία του, δεν υποχώρησε. Υποστήριξε ότι η γλώσσα είναι ένας ζωντανός οργανισμός που εξελίσσεται και ότι ο ρόλος του ως διανοούμενου ήταν να αναδείξει την αλήθεια, ανεξάρτητα από τη δημοσιοϋπαλληλική του ιδιότητα. Στο πλευρό του στάθηκε το σύνολο των προοδευτικών διανοουμένων της εποχής. Ο Γιάννης Ψυχάρης, ο Αλέξανδρος Δελμούζος και ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης είδαν στη δίωξη του Παλαμά τη δίωξη ολόκληρου του κινήματος του δημοτικισμού. Ο Παλαμάς μετατράπηκε σε σύμβολο του αγώνα για την πνευματική ελευθερία.

VIRAL

Θρίλερ στη Κυψέλη: Φόβοι ότι η σορός στη βαλίτσα ενδέχεται να ανήκει στην 50χρονη Κινέζα μεταφράστρια που εξαφανίστηκε μυστηριωδώς από την Αρτέμιδα!

Σε ομηρία ένα ολόκληρο χωριό: Η σκοτεινή δράση του προέδρου κοινότητας, του αδερφού του και του πυροσβέστη με τους εμπρησμούς

Φως στο σκοτάδι: Το «μαύρο τετράδιο» του Μπάμπη Κούτσικου αποκάλυψε το κίνητρο πίσω από τη σφαγή στον βάλτο!

Οι συνέπειες και η δικαίωση

Η παύση του Παλαμά είχε το αντίθετο αποτέλεσμα από αυτό που επιδίωκαν οι επικριτές του. Αντί να τον σιωπήσουν, τον ηρωοποίησαν. Η κοινή γνώμη άρχισε να αντιλαμβάνεται ότι ο καθαρευουσιανισμός είχε καταντήσει ένα στείρο δόγμα που εμπόδιζε την πρόοδο της χώρας. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1917, η κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου θα προχωρούσε στην ιστορική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, εισάγοντας τη δημοτική γλώσσα στο δημοτικό σχολείο. Ο Παλαμάς, από τη θέση του γραμματέα την οποία κράτησε μέχρι το 1928, συνέχισε να υπηρετεί το Πανεπιστήμιο με ήθος, παρά την πικρία που του άφησε εκείνη η άδικη τιμωρία.

Η κληρονομιά της 9ης Απριλίου

Η 9η Απριλίου 1911 υπενθυμίζει ότι ο δρόμος προς την πρόοδο στην Ελλάδα ποτέ δεν ήταν στρωμένος με ροδοπέταλα. Ο Κωστής Παλαμάς πλήρωσε το τίμημα των ιδεών του, αποδεικνύοντας ότι ο αληθινός πνευματικός άνθρωπος οφείλει να συγκρούεται με το κατεστημένο, ακόμη και όταν αυτό είναι ο εργοδότης του. Σήμερα, με το γλωσσικό ζήτημα λυμένο οριστικά, η δίωξη του Παλαμά μοιάζει με παραλογισμό μιας άλλης εποχής. Ωστόσο, παραμένει ένα διαχρονικό μάθημα για το πώς η εξουσία συχνά προσπαθεί να ελέγξει τη σκέψη και τη γλώσσα, και πώς το πνεύμα, τελικά, βρίσκει πάντα τον τρόπο να θριαμβεύει πάνω στις «παύσεις» και τις απαγορεύσεις.