Σαν σήμερα, 30 Μαρτίου 1856: Η Συνθήκη των Παρισίων – Το τέλος του Κριμαϊκού Πολέμου και η γέννηση της σύγχρονης διπλωματίας

Σαν σήμερα, στις 30 Μαρτίου 1856, οι εκπρόσωποι των ισχυρότερων δυνάμεων της εποχής συγκεντρώθηκαν στο Παρίσι για να υπογράψουν μια συμφωνία που θα άλλαζε τον γεωπολιτικό χάρτη της Ευρώπης για δεκαετίες. Η Συνθήκη των Παρισίων έθεσε επίσημα τέρμα στον Κριμαϊκό Πόλεμο, μια αιματηρή σύγκρουση που έφερε αντιμέτωπη τη Ρωσική Αυτοκρατορία με μια ετερόκλητη αλλά πανίσχυρη συμμαχία αποτελούμενη από τη Μεγάλη Βρετανία, τη Γαλλία, την Οθωμανική Αυτοκρατορία και το Βασίλειο της Σαρδηνίας. Πρόκειται για μια από τις σημαντικότερες διπλωματικές στιγμές του 19ου αιώνα, καθώς δεν ρύθμισε μόνο τις εδαφικές διαφορές της στιγμής, αλλά εισήγαγε νέες έννοιες στο διεθνές δίκαιο και σφράγισε τη μοίρα της «Νοσούντος Ανατολής», δηλαδή της καταρρέουσας Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Το παρασκήνιο: Ένας πόλεμος με θρησκευτικό πρόσχημα και πολιτικά αίτια

Ο Κριμαϊκός Πόλεμος (1853–1856) ξεκίνησε με αφορμή μια διαμάχη για τα δικαιώματα των χριστιανικών μειονοτήτων στους Αγίους Τόπους, οι οποίοι τότε βρίσκονταν υπό οθωμανική κυριαρχία. Ωστόσο, η πραγματική αιτία ήταν η ραγδαία επέκταση της Ρωσίας προς τη Μεσόγειο και ο φόβος των Δυτικών δυνάμεων ότι η κατάρρευση των Οθωμανών θα άφηνε τον Τσάρο απόλυτο κυρίαρχο των Βαλκανίων και των Στενών.

Η σύγκρουση, που διεξήχθη κυρίως στη χερσόνησο της Κριμαίας, υπήρξε ο πρώτος «μοντέρνος» πόλεμος, με τη χρήση τηλέγραφου, σιδηροδρόμων και πολεμικής ανταπόκρισης. Μετά την πτώση της Σεβαστούπολης και τον θάνατο του Τσάρου Νικολάου Α’, ο διάδοχός του, Αλέξανδρος Β’, αναγκάστηκε να προσέλθει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, συνειδητοποιώντας ότι η Ρωσία είχε μείνει τεχνολογικά και οικονομικά πίσω.

Οι σκληροί όροι της Συνθήκης και η ταπείνωση της Ρωσίας

Οι σκληροί όροι της Συνθήκης και η ταπείνωση της Ρωσίας

Η Συνθήκη των Παρισίων υπήρξε μια βαριά διπλωματική ήττα για τη Ρωσία. Οι κυριότεροι όροι της περιλάμβαναν:

VIRAL

Ανείπωτο θρήνος στη κηδεία της Βασιλικής: Το τελευταίο αντίο στην 39χρονη που δολοφονήθηκε στην Καλαμάτα

Ο Γολγοθάς της Βασιλικής: Το βίντεο κλιπ που έπαιξε κρυφά και οι εξομολογήσεις της – «Μου είπε ”νομίζω, ότι κάτι μου δίνει, και αποκοιμιέμαι”»

Ανησυχία στην Εύβοια: Ποιες παραλίες έχουν γεμίσει με μέδουσες – Αποκαλυπτικά βίντεο, Live χάρτης

• Η Ουδετεροποίηση της Μαύρης Θάλασσας: Αυτός ήταν ο πιο ταπεινωτικός όρος για τον Τσάρο. Η Μαύρη Θάλασσα κηρύχθηκε ουδέτερη ζώνη. Απαγορεύτηκε στη Ρωσία (αλλά και στην Οθωμανική Αυτοκρατορία) να διατηρεί πολεμικό στόλο ή ναυτικές βάσεις στα παράλιά της.
• Η Εδαφική Ακεραιότητα των Οθωμανών: Για πρώτη φορά, η Οθωμανική Αυτοκρατορία έγινε δεκτή στο «Κονσέρτο της Ευρώπης» (το σύστημα διεθνών σχέσεων της εποχής). Οι μεγάλες δυνάμεις εγγυήθηκαν την ακεραιότητα των εδαφών της, εμποδίζοντας τη ρωσική κάθοδο προς το Αιγαίο.
• Ελευθερία Ναυσιπλοΐας στον Δούναβη: Ο ποταμός Δούναβης κηρύχθηκε διεθνής οδός, απομακρύνοντας τον ρωσικό έλεγχο από τις στρατηγικές εκβολές του.
• Το Καθεστώς των Παραδουνάβιων Ηγεμονιών: Η Μολδαβία και η Βλαχία (η μετέπειτα Ρουμανία) παρέμειναν υπό την ονομαστική κυριαρχία του Σουλτάνου, αλλά υπό τη συλλογική εγγύηση των ευρωπαϊκών δυνάμεων, αποκτώντας ουσιαστικά αυτονομία.

Η σημασία της Συνθήκης για την Ελλάδα και τον Ελληνισμό

Για την Ελλάδα, ο Κριμαϊκός Πόλεμος και η Συνθήκη των Παρισίων αποτέλεσαν μια επώδυνη εμπειρία. Η Ελλάδα, υπό τον Βασιλιά Όθωνα, είχε ταχθεί με το μέρος της Ρωσίας, ελπίζοντας στην απελευθέρωση αλύτρωτων εδαφών (Ήπειρος, Θεσσαλία). Η αντίδραση των Αγγλογάλλων ήταν αμείλικτη: κατέλαβαν τον Πειραιά και επέβαλαν αυστηρή ουδετερότητα στην Αθήνα. Με την υπογραφή της Συνθήκης, οι ελπίδες για άμεση εδαφική επέκταση της Ελλάδας εξανεμίστηκαν. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία πήρε παράταση ζωής και οι ελληνικές διεκδικήσεις μπήκαν στον «πάγο» για τα επόμενα είκοσι χρόνια. Παράλληλα, ο Σουλτάνος εξέδωσε το διάταγμα Hatti-Humayun, το οποίο υποσχόταν ισότητα στους χριστιανούς υπηκόους του, μια κίνηση που έγινε υπό την πίεση των Δυτικών για να αποδυναμωθεί το ρωσικό επιχείρημα περί προστασίας των Ορθοδόξων.

Το πρώτο βήμα προς το Διεθνές Δίκαιο

Πέρα από τα σύνορα, η Συνθήκη των Παρισίων του 1856 είναι διάσημη στους νομικούς κύκλους για τη «Διακήρυξη των Παρισίων» που τη συνόδευε. Αυτή η διακήρυξη ρύθμισε για πρώτη φορά το δίκαιο του κατά θάλασσα πολέμου, καταργώντας την πειρατεία (corsairing) και θέτοντας κανόνες για τον αποκλεισμό των λιμανιών. Επιπλέον, η συνθήκη αυτή σηματοδότησε την άνοδο της Γαλλίας του Ναπολέοντα Γ’ ως ηγεμονικής δύναμης στην Ευρώπη και την προσωρινή υποχώρηση της Ρωσίας, η οποία στράφηκε προς το εσωτερικό της για να εφαρμόσει μεγάλες μεταρρυθμίσεις (όπως την κατάργηση της δουλοπαροικίας).

Σήμερα, 170 χρόνια μετά, η Συνθήκη των Παρισίων παραμένει ένα κλασικό παράδειγμα του πώς οι διεθνείς συμμαχίες μπορούν να συγκρατήσουν μια ανερχόμενη δύναμη. Αν και οι όροι της ανατράπηκαν λίγα χρόνια αργότερα (το 1871 η Ρωσία ακύρωσε μονομερώς την ουδετεροποίηση της Μαύρης Θάλασσας), η 30ή Μαρτίου 1856 παραμένει η ημέρα που η διπλωματία πήρε τα ηνία από τα κανόνια, καθορίζοντας την τύχη εκατομμυρίων ανθρώπων στη Νοτιοανατολική Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή.