Σαν σήμερα, 30 Αυγούστου 2022: Πέθανε ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ – Ο τελευταίος ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης

Σαν σήμερα, στις 30 Αυγούστου, του 2022, πέθανε στη Μόσχα σε ηλικία 91 ετών ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ο τελευταίος ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης. Ήταν ο άνθρωπος που με τις ριζοσπαστικές του μεταρρυθμίσεις άνοιξε τον δρόμο για το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, τη διάλυση της ΕΣΣΔ και την πτώση του κομμουνισμού στην Ανατολική Ευρώπη.

Η πολιτική του κληρονομιά είναι βαθιά αντιφατική, για τη Δύση θεωρείται ήρωας της ειρήνης και πρωταγωνιστής μιας ιστορικής μεταμόρφωσης. Για πολλούς στη Ρωσία, όμως, παραμένει σύμβολο της κατάρρευσης και της αβεβαιότητας που ακολούθησε.
Ο Μιχαήλ Σεργκέγιεβιτς Γκορμπατσόφ υπήρξε μία από τις πλέον καθοριστικές πολιτικές προσωπικότητες του 20ού αιώνα.

Από την αγροτική καθημερινότητα στην πολιτική σκηνή

Γεννήθηκε στις 2 Μαρτίου 1931 στο χωριό Πριβόλνογιε της περιφέρειας Σταυρούπολης, σε μία οικογένεια αγροτών. Από νεαρή ηλικία εντάχθηκε στην Κομσομόλ, τη νεολαία του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης (ΚΚΣΕ), και φάνηκε ότι είχε φιλοδοξίες και ικανότητες που ξεπερνούσαν τα όρια της επαρχίας του. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Λομονόσοφ της Μόσχας, όπου έγινε μέλος του κόμματος και γνώρισε τη μετέπειτα σύζυγό του, Ραΐσα, που έπαιξε σημαντικό ρόλο στη ζωή και στη δημόσια εικόνα του.

Το τίμημα του εκσυγχρονισμού σε ένα αυταρχικό σύστημα

Η κομματική του ανέλιξη υπήρξε ταχύτατη. Μέσα από θέσεις στη νεολαία, πέρασε στο κομματικό μηχανισμό της Σταυρούπολης και έφτασε να γίνει πρώτος γραμματέας της περιοχής. Η εργατικότητα, η οργανωτική του δεινότητα αλλά και η ικανότητά του να προσελκύει την προσοχή των ανώτερων στελεχών τον έφεραν σταδιακά στο επίκεντρο της σοβιετικής πολιτικής σκηνής. Το 1978 εντάχθηκε στην Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΣΕ, το 1980 έγινε μέλος του Πολιτικού Γραφείου και το 1985, μετά τον θάνατο του Κονσταντίν Τσερνιένκο, εξελέγη Γενικός Γραμματέας του ΚΚΣΕ, η κορυφαία θέση εξουσίας στην ΕΣΣΔ.

VIRAL

Καθεστώς μαφίας σε χωριό στην Μεσσηνία: «Μας αφήναν χωρίς νερό, έβαζαν φωτιές…» – Συγκλονίζουν οι κάτοικοι [βίντεο]

Τρόμος στην Κυψέλη: Ο χρόνος και ο μηχανισμός θανάτου της γυναίκας – Μεταφέρθηκε η βαλίτσα με την σορό στο σημείο; [βίντεο]

Συναγερμός στην Ημαθία: Ανησυχία για την εξαφάνιση της 15χρονης Ραφαέλλας – Εκδόθηκε missing alert

Από τον Ψυχρό Πόλεμο στην ειρήνη

Από τις πρώτες κιόλας μέρες στην ηγεσία, ο Γκορμπατσόφ έδειξε ότι δεν θα ακολουθούσε την πεπατημένη. Αντιλαμβανόμενος τη στασιμότητα του σοβιετικού συστήματος και τα αδιέξοδα της κεντρικά σχεδιασμένης οικονομίας, ξεκίνησε ένα τολμηρό πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων.

Ένας στοχαστής με παγκόσμια επιρροή και τοπική απόρριψη

Εισήγαγε τις πολιτικές της «περεστρόικα» (αναδόμησης) και της «γκλάσνοστ» (διαφάνειας), που είχαν στόχο τον εκσυγχρονισμό της οικονομίας, τον εκδημοκρατισμό του πολιτικού συστήματος και την απελευθέρωση της δημόσιας ζωής από τη λογοκρισία και τον κρατικό έλεγχο. Οι μεταρρυθμίσεις αυτές, ωστόσο, ξεπέρασαν σύντομα τις προθέσεις του ίδιου, καθώς απελευθέρωσαν δυνάμεις που δεν μπορούσαν πλέον να ελεγχθούν.

Η πυρηνική καταστροφή του Τσερνομπίλ τον Απρίλιο του 1986 λειτούργησε ως καταλύτης για να ενισχυθούν οι φωνές που απαιτούσαν μεγαλύτερη διαφάνεια και αλλαγή. Παράλληλα, στη διεθνή σκηνή, ο Γκορμπατσόφ κινήθηκε προς την κατεύθυνση της αποκλιμάκωσης των εντάσεων του Ψυχρού Πολέμου.

Είχε διαδοχικές συναντήσεις κορυφής με τον πρόεδρο των ΗΠΑ, Ρόναλντ Ρέιγκαν, που οδήγησαν στην υπογραφή συμφωνιών για τη μείωση των πυρηνικών όπλων, ενώ απέσυρε τα σοβιετικά στρατεύματα από το Αφγανιστάν και δεν εμπόδισε την κατάρρευση των κομμουνιστικών καθεστώτων στην Ανατολική Ευρώπη το 1989.

Η πολιτική του αυτή τον έκανε ιδιαίτερα δημοφιλή στη Δύση και το 1990 του απονεμήθηκε το Νόμπελ Ειρήνης για τον ρόλο του στον τερματισμό του Ψυχρού Πολέμου. Την ίδια χρονιά εξελέγη πρώτος (και τελευταίος) πρόεδρος της Σοβιετικής Ένωσης με εκτεταμένες εξουσίες. Ωστόσο, στο εσωτερικό της χώρας του, η κατάσταση ήταν πολύ διαφορετική. Η σοβιετική οικονομία βρισκόταν σε κατάσταση κατάρρευσης, η φτώχεια και η έλλειψη βασικών αγαθών μάστιζαν τον πληθυσμό, ενώ οι εθνοτικές εντάσεις και οι αποσχιστικές τάσεις στις σοβιετικές δημοκρατίες κλιμακώνονταν.

Η ελπίδα για δημοκρατία που γεννήθηκε μέσα από τα συντρίμμια της ΕΣΣΔ

Τον Αύγουστο του 1991, σκληροπυρηνικά στελέχη του ΚΚΣΕ επιχείρησαν πραξικόπημα κατά του Γκορμπατσόφ, τον οποίο κράτησαν σε κατ’ οίκον περιορισμό στην Κριμαία. Το πραξικόπημα απέτυχε λόγω της σθεναρής αντίστασης του τότε προέδρου της Ρωσικής Ομοσπονδίας, Μπόρις Γέλτσιν, και της λαϊκής κινητοποίησης. Όμως, μετά το πραξικόπημα, η εξουσία του Γκορμπατσόφ είχε ουσιαστικά εκλείψει. Σύντομα, η μία μετά την άλλη, οι Σοβιετικές Δημοκρατίες κήρυξαν την ανεξαρτησία τους και η Σοβιετική Ένωση οδηγήθηκε στη διάλυση.

Το πολιτικό του τέλος και η απομόνωση

Στις 25 Δεκεμβρίου 1991, ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ παραιτήθηκε από την προεδρία της ΕΣΣΔ και ανακοίνωσε τη λήξη της ύπαρξής της. Η χώρα που κυβέρνησε για έξι χρόνια δεν υπήρχε πια. Στο εξωτερικό επαινέθηκε ως ειρηνιστής και εκσυγχρονιστής, αλλά στο εσωτερικό αντιμετώπισε ισχυρές επικρίσεις: οι περισσότεροι Ρώσοι τον θεώρησαν υπεύθυνο για την κατάρρευση του κράτους, την οικονομική εξαθλίωση και την απώλεια της υπερδυναμικής θέσης της Σοβιετικής Ένωσης.

Μετά την αποχώρησή του από την πολιτική εξουσία, παρέμεινε ενεργός σε διεθνές επίπεδο, συμμετέχοντας σε φόρα και οργανισμούς για την ειρήνη και τη δημοκρατία. Το 1996 επιχείρησε ανεπιτυχώς να επανέλθει στην πολιτική σκηνή, διεκδικώντας την προεδρία της Ρωσίας, λαμβάνοντας όμως μόλις 0,5% των ψήφων.

Το 2006 συμμετείχε στην εξαγορά της αντιπολιτευόμενης εφημερίδας «Νόβαγια Γκαζέτα», ενώ τα τελευταία χρόνια υποστήριξε ορισμένες θέσεις του Βλαντιμίρ Πούτιν, όπως την προσάρτηση της Κριμαίας, προκαλώντας έκπληξη σε πολλούς από τους πρώην υποστηρικτές του.