Σαν σήμερα, 25 Νοεμβρίου 1942: Άγγλοι κομάντος και έλληνες αντάρτες ανατινάζουν τη γέφυρα του Γοργοποτάμου

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Η νύχτα της 25ης προς 26η Νοεμβρίου 1942 έχει χαραχθεί με ανεξίτηλα γράμματα στη συλλογική μνήμη των Ελλήνων ως η κορυφαία πράξη της Εθνικής Αντίστασης κατά των δυνάμεων κατοχής. Τότε, στο φαράγγι του Γοργοποτάμου στη Φθιώτιδα, μια ασυνήθιστη συμμαχία Βρετανών κομάντος και Ελλήνων ανταρτών του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ ένωσαν τις δυνάμεις τους, ανατινάζοντας τη σιδηροδρομική γέφυρα σε μια επιχείρηση που έστειλε ηχηρό μήνυμα σε όλη την κατεχόμενη Ευρώπη.

Η «επιχείρηση Χάρλινγκ»: Στρατηγική από το Κάιρο

Η επιχείρηση, με την κωδική ονομασία «Harling», δεν ήταν ελληνική πρωτοβουλία, αλλά σχεδιάστηκε από το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής στο Κάιρο. Ο κύριος στόχος των Συμμάχων ήταν στρατηγικός: η διακοπή του ανεφοδιασμού των γερμανικών δυνάμεων του Στρατάρχη Έρβιν Ρόμελ στη Βόρεια Αφρική, όπου διεξαγόταν κρίσιμη μάχη. Η σιδηροδρομική γραμμή Αθήνας – Θεσσαλονίκης, και ειδικότερα οι γέφυρες του Μπράλλου, αποτελούσαν την κύρια αρτηρία διέλευσης στρατιωτικού υλικού προς τα λιμάνια της Νότιας Ελλάδας. Η ανατίναξη μίας από αυτές θα δημιουργούσε σοβαρά προβλήματα στον Άξονα.

Για την εκτέλεση της αποστολής, μία ομάδα δώδεκα Βρετανών κομάντος της μονάδας Special Operations Executive (SOE), με επικεφαλής τον συνταγματάρχη Έντι Μάγιερς (Eddie Myers) και υπαρχηγό τον ταγματάρχη Κρις Γουντχάους (Chris Woodhouse), έπεσε με αλεξίπτωτα στην περιοχή της Γκιώνας στα τέλη Σεπτεμβρίου 1942. Μετά από επισκοπήσεις, επιλέχθηκε η γέφυρα του Γοργοποτάμου ως ο πιο εφικτός στόχος, παρότι φυλασσόταν από μια ισχυρή ιταλική φρουρά περίπου εκατό ανδρών, ενισχυμένη με Γερμανούς στρατιώτες και βαρέα όπλα.

Η ιστορική συνάντηση: Ζέρβας και Βελουχιώτης

Η επιτυχία της αποστολής απαιτούσε τη συνδρομή μεγάλου αριθμού ντόπιων ανταρτών για την εξουδετέρωση της φρουράς. Εδώ βρίσκεται η καθοριστική, αλλά και τραγικά εμβληματική διάσταση της επιχείρησης. Ο Μάγιερς και ο Γουντχάους, ενεργώντας με επιδέξια διπλωματία, κατάφεραν να φέρουν στο ίδιο τραπέζι τους επικεφαλής των δύο μεγαλύτερων και ιδεολογικά αντίπαλων αντιστασιακών οργανώσεων: τον Ναπολέοντα Ζέρβα του ΕΔΕΣ (Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος) και τον Άρη Βελουχιώτη του ΕΛΑΣ (Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός).

Παρά τις βαθιές πολιτικές και ιδεολογικές τους διαφορές, οι οποίες σύντομα θα οδηγούσαν τη χώρα στον εμφύλιο σπαραγμό, οι δύο ηγέτες συμφώνησαν να παραμερίσουν τις αντιθέσεις τους για χάρη του κοινού εθνικού σκοπού. Η συνάντηση αυτή, που πραγματοποιήθηκε στα τέλη Νοεμβρίου, οδήγησε στη συγκρότηση μιας ενωμένης δυνάμεως περίπου 150 ανταρτών (πλειοψηφία από τον ΕΛΑΣ, περίπου 86 άνδρες, και περίπου 52 άνδρες από τον ΕΔΕΣ), οι οποίοι θα παρείχαν κάλυψη και θα εμπλέκονταν σε μάχη με τη φρουρά, ενώ η 12μελής βρετανική ομάδα θα αναλάμβανε την τοποθέτηση και πυροδότηση των εκρηκτικών.

Η νύχτα της ανατίναξης: Μάχη και καταστροφή

Το σχέδιο τέθηκε σε εφαρμογή το βράδυ της 25ης Νοεμβρίου. Γύρω στις 11:00 μ.μ., τα ελληνικά ανταρτικά τμήματα εξαπέλυσαν την επίθεση στα φυλάκια της γέφυρας. Η μάχη ήταν σφοδρή. Οι Έλληνες αντάρτες κατάφεραν να καθηλώσουν την ιταλική φρουρά, δίνοντας τον απαραίτητο χρόνο στους Βρετανούς σαμποτέρ, με επικεφαλής τον Τομ Μπαρνς, να κατέβουν στη χαράδρα και να τοποθετήσουν τα εκρηκτικά στη βάση της γέφυρας.

Λίγο μετά τη 01:00 π.μ. της 26ης Νοεμβρίου, ακούστηκε η πρώτη εκκωφαντική έκρηξη, η οποία κατέστρεψε ολοσχερώς έναν κεντρικό πυλώνα και δύο τόξα της γέφυρας. Την ώρα εκείνη, ένα τρένο που μετέφερε ιταλικές ενισχύσεις από τη Λαμία έφτασε στη γραμμή, αλλά αντιμετωπίστηκε επιτυχώς από τους αντάρτες, οι οποίοι είχαν τοποθετήσει εκρηκτικά στις γραμμές και τους ενέπλεξαν σε μάχη. Λίγη ώρα αργότερα, στις 02:21 π.μ., ακολούθησε δεύτερη έκρηξη, καταστρέφοντας ακόμη έναν πυλώνα και ένα ακόμη ατσάλινο τόξο. Η επιχείρηση είχε ολοκληρωθεί με πλήρη επιτυχία σε λίγες μόνο ώρες.

Οι απώλειες των Συμμαχικών δυνάμεων ήταν εξαιρετικά μικρές, μόλις δύο τραυματίες, γεγονός που μαρτυρά την άριστη οργάνωση και την αποτελεσματικότητα των Ελλήνων ανταρτών στην εξουδετέρωση της φρουράς. Οι Ιταλοί είχαν περίπου 30 νεκρούς.

Ο απόηχος και η κληρονομιά

Η ανατίναξη του Γοργοποτάμου, μολονότι δεν κατάφερε τελικά να ανακόψει την κίνηση των Γερμανών προς τη Βόρεια Αφρική, καθώς η Μάχη του Ελ Αλαμέιν είχε ήδη κριθεί υπέρ των Συμμάχων, είχε δύο τεράστια αποτελέσματα.

Πρώτον, ενίσχυσε κατακόρυφα το ηθικό του υποδουλωμένου ελληνικού λαού, αποδεικνύοντας ότι οι δυνάμεις Κατοχής δεν ήταν ανίκητες και ότι η ένοπλη αντίσταση ήταν δυνατή. Η επιχείρηση αναγνωρίστηκε ως ένα από τα μεγαλύτερα σαμποτάζ στην κατεχόμενη Ευρώπη.

Δεύτερον, και πιο σημαντικό για την εσωτερική ιστορία της Ελλάδας, ο Γοργοπόταμος αποτέλεσε τη μοναδική, φωτεινή στιγμή της ενότητας μεταξύ των αντιμαχόμενων ελληνικών δυνάμεων, του ΕΔΕΣ και του ΕΛΑΣ. Ήταν η τελευταία φορά που αριστεροί και δεξιοί αντάρτες συνεργάστηκαν αρμονικά για το εθνικό συμφέρον. Δυστυχώς, αυτή η εκεχειρία ήταν βραχύβια. Μέσα σε λίγους μήνες, οι ιδεολογικές αντιθέσεις αναζωπυρώθηκαν, οδηγώντας σε εμφύλιες συγκρούσεις μεταξύ των αντιστασιακών οργανώσεων, επισκιάζοντας την ηρωική πράξη του 1942.

Σήμερα, η επέτειος της μάχης του Γοργοποτάμου έχει καθιερωθεί ως ο ετήσιος πανελλαδικός εορτασμός της Εθνικής Αντίστασης, τιμώντας τη μνήμη εκείνων που, παρά τις διαφορές τους, ένωσαν τις δυνάμεις τους σε μια νύχτα που έμεινε στην ιστορία ως σύμβολο του κοινού αγώνα για την ελευθερία.