Σαν σήμερα, 24 Νοεμβρίου 1947: Οι «Δέκα του Χόλιγουντ» και η μαύρη λίστα – Όταν ο φόβος έγινε σενάριο

Ήταν σαν σήμερα, 24 Νοεμβρίου 1947, που η αμερικανική πολιτική ιστορία και η βιομηχανία του θεάματος εισήλθαν σε μία από τις πιο σκοτεινές και ντροπιαστικές περιόδους τους. Το Κογκρέσο των Ηνωμένων Πολιτειών, υπό την έντονη πίεση και τον φόβο του επερχόμενου Ψυχρού Πολέμου, με συντριπτική πλειοψηφία, καταδίκασε επίσημα τους «Δέκα του Χόλιγουντ» (Hollywood Ten). Αυτή η καταδίκη σήμανε την αρχή του τέλους για τις καριέρες τους και την επιβολή της διαβόητης Μαύρης Λίστας, ενός εργαλείου πολιτικού εκφοβισμού και δίωξης.

Το κλίμα του φόβου: Ο ανεμοδείκτης του Ψυχρού Πολέμου

Για να κατανοήσουμε την ετυμηγορία της 24ης Νοεμβρίου 1947, πρέπει να ανατρέξουμε στο τεταμένο πολιτικό κλίμα της εποχής. Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος είχε τελειώσει, αλλά η συμμαχία των ΗΠΑ με τη Σοβιετική Ένωση είχε διαλυθεί, οδηγώντας στην έναρξη του Ψυχρού Πολέμου. Ο φόβος της κομμουνιστικής διείσδυσης – ο λεγόμενος «Κόκκινος Τρόμος» – είχε κατακλύσει την αμερικανική κοινωνία, με τους συντηρητικούς κύκλους και τα μέσα ενημέρωσης να καλλιεργούν την υστερία για πιθανούς «εσωτερικούς εχθρούς».

Στο επίκεντρο αυτής της δίωξης βρέθηκε η Επιτροπή Αντιαμερικανικών Ενεργειών (HUAC) του Κογκρέσου (House Un-American Activities Committee). Σκοπός της Επιτροπής, τουλάχιστον όπως δηλωνόταν, ήταν η διερεύνηση της υποτιθέμενης ανατρεπτικής δραστηριότητας στις ΗΠΑ. Το φθινόπωρο του 1947, η HUAC έστρεψε το βλέμμα της στο Χόλιγουντ, πιστεύοντας ότι οι κομμουνιστές σεναριογράφοι, σκηνοθέτες και ηθοποιοί χρησιμοποιούσαν τις ταινίες ως όχημα προπαγάνδας.

VIRAL

Δραματικές εξελίξεις στην Καλαμάτα: Δεν μπορεί να αναλάβει τις κόρες της 39χρονης η θεία τους – Τι συμβαίνει

Τι είπε ο 75χρονος στην Ναύπακτο: «Κόλλησε το γκάζι, τι έγινε… και πήγα κι έπεσα πάνω στα 3 μηχανάκια» – Ξέσπασε ο Ευαγγελάτος

Στην φυλακή γνωστός Έλληνας τραγουδιστής: Κατηγορείται για αποπλάνηση ανήλικης κατ΄εξακολούθηση – Τι συνέβη

Η σύγκρουση και η άρνηση συνεργασίας

Η Επιτροπή κάλεσε μια σειρά από προσωπικότητες του Χόλιγουντ για να καταθέσουν. Οι μάρτυρες χωρίστηκαν σε δύο στρατόπεδα: τους «φιλικούς μάρτυρες» (όπως ο Walt Disney και ο Ronald Reagan), οι οποίοι κατέθεσαν πρόθυμα για κομμουνιστική επιρροή, και τους «μη φιλικούς μάρτυρες».

Οι «Δέκα του Χόλιγουντ» ανήκαν στη δεύτερη κατηγορία. Ήταν δέκα εξέχουσες προσωπικότητες της βιομηχανίας: οι σεναριογράφοι Alvah Bessie, Herbert Biberman, Lester Cole, Edward Dmytryk, Ring Lardner Jr., John Howard Lawson, Albert Maltz, Samuel Ornitz και Dalton Trumbo, καθώς και ο σκηνοθέτης Adrian Scott.

Όταν κλήθηκαν να καταθέσουν, αρνήθηκαν κατηγορηματικά να απαντήσουν στην κομβική ερώτηση: «Είστε ή υπήρξατε μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος;» Αντί να επικαλεστούν την Πέμπτη Τροπολογία (για την αυτοενοχοποίηση), επικαλέστηκαν την Πρώτη Τροπολογία του Συντάγματος, η οποία εγγυάται την ελευθερία του λόγου και της έκφρασης. Η στάση τους ήταν ηθική: υποστήριξαν ότι η HUAC δεν είχε κανένα δικαίωμα να διερευνά τις πολιτικές πεποιθήσεις των πολιτών, θεωρώντας τη διαδικασία αντισυνταγματική και παραβίαση των δημοκρατικών δικαιωμάτων.

Η ετυμηγορία και η μαύρη λίστα

Η στάση άρνησης των Δέκα εξόργισε τα μέλη του Κογκρέσου. Στις 24 Νοεμβρίου 1947, το Κογκρέσο ψήφισε με συντριπτική πλειοψηφία την παραπομπή των δέκα καλλιτεχνών για περιφρόνηση του Κογκρέσου (contempt of Congress). Αργότερα, όλοι τους καταδικάστηκαν σε ποινές φυλάκισης, που κυμαίνονταν από έξι μήνες έως έναν χρόνο.

Η πολιτική καταδίκη συνοδεύτηκε αμέσως από την επαγγελματική. Την επομένη της ψηφοφορίας, η Ένωση Παραγωγών Κινηματογράφου (MPAA), φοβούμενη την πολιτική οργή και το μποϊκοτάζ των ταινιών της, εξέδωσε τη «Δήλωση Γουόλντορφ», με την οποία ουσιαστικά δημιούργησε τη Μαύρη Λίστα του Χόλιγουντ. Αυτή η λίστα περιλάμβανε τα ονόματα των Δέκα, καθώς και οποιουδήποτε άλλου «ύποπτου» για κομμουνιστικές διασυνδέσεις. Η δήλωση ανέφερε ότι δεν θα προσλάμβανε κανέναν από τους Δέκα, έως ότου «ορκιστούν ότι δεν είναι κομμουνιστές και εκφράσουν τη λύπη τους για τις ενέργειές τους».

Η Μαύρη Λίστα επεκτάθηκε τα επόμενα χρόνια (με την εποχή του Γερουσιαστή Τζόζεφ Μακάρθι) και συμπεριέλαβε εκατοντάδες σεναριογράφους, ηθοποιούς, μουσικούς και σκηνοθέτες, καταστρέφοντας ζωές και καριέρες. Πολλοί αναγκάστηκαν να εργάζονται με ψευδώνυμα ή να μεταναστεύσουν. Οι «Δέκα του Χόλιγουντ» έγιναν το σύμβολο της αντίστασης απέναντι στον φόβο και την πολιτική πίεση.

Ο αντίκτυπος στην τέχνη ήταν σημαντικός. Το Χόλιγουντ, φοβούμενο τις αντιδράσεις, έγινε υπερβολικά συντηρητικό και απέφευγε ταινίες με κοινωνικό ή πολιτικό περιεχόμενο που θα μπορούσαν να θεωρηθούν «ανατρεπτικές». Η δίκη και η καταδίκη της 24ης Νοεμβρίου 1947 αποτελούν μια διαχρονική υπενθύμιση για το πόσο εύκολα μπορεί να παραβιαστεί η ελευθερία της έκφρασης στο όνομα της εθνικής ασφάλειας ή της πολιτικής ομοιομορφίας.